آیتالله خاتمی در دیدار معاون پژوهش حوزه
نظم و آیندهنگری رمز توفیق روزافزون حوزههای علمیه
آیتالله خاتمی تصریح کرد: شهادت میدهم که شورایعالی و مدیریت حوزههای علمیه در پی اجرای رهنمودهای مقام معظم رهبری هستند. رهبر معظم انقلاب نهتنها یک رهبر عالیرتبهاند بلکه حوزوی خبرهای هستند که بر تمام مسائل حوزه اشراف دارند.
به گزارش خبرگزاری حوزه، آیتالله سیداحمد خاتمی در دیدار حجتالاسلام والمسلمین عباسی، معاون پژوهش حوزههای علمیه و جمعی از مدیران این معاونت که در سالن جلسات دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری در قم برگزار شد، با اشاره به تحولات ساختاری حوزههای علمیه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر نقش نظم، برنامهریزی و پیشبینی آینده در توفیقات حوزه تأکید کرد.
گزارش معاونت پژوهش
امیدآفرین و دلگرمکننده بود
عضو مجلس خبرگان رهبری، گزارش ارائهشده از سوی معاون پژوهش حوزههای علمیه را بسیار امیدوارکننده توصیف کرد و گفت: گزارشی که حجتالاسلام والمسلمین عباسی ارائه کردند، بهقدری دقیق و دلگرمکننده بود که مرا از بیان مطالبی که از پیش آماده کرده بودم، بینیاز کرد و ترجیح دادم به چند نکته اساسی اشاره کنم.
امام جمعه موقت تهران، با اشاره به برخی نگرشهای پیش از انقلاب در خصوص اداره حوزهها، تصریح کرد: در سالهای ابتدایی انقلاب، هنوز در برخی محافل این شعار نادرست که «نظم در بینظمی است» کموبیش شنیده میشد؛ اما با پیروزی انقلاب اسلامی، این تفکر از اساس کنار گذاشته شد و حوزههای علمیه، عملاً وارد میدان شدند و نشان دادند که پیشرفت، در گروی نظم، برنامهریزی و ساختارمندبودن است.
قدردانی از بزرگان حوزههای علمیه
در چهار دهه انقلاب اسلامی
وی با تجلیل از تلاشهای مراجع و بزرگان حوزههای علمیه در طول ۴۷ سال گذشته، اظهار کرد: با تمام وجود از زعما و بزرگان حوزه تشکر میکنم که در طول این سالها بار سنگین تحول و مدیریت حوزه را بر دوش کشیدند و آن را به جایگاه موفق امروز رساندند. در این مسیر، امام راحل عظیمالشأن(رض) و آیتاللهالعظمی گلپایگانی(قد) نقش پرچمدار داشتند.
نقش مراجع عظام
در تثبیت و تقویت نظم حوزوی
آیتالله خاتمی با اشاره به نقش دیگر مراجع عظام تقلید، افزود: بزرگانی همچون آیتاللهالعظمی فاضل لنکرانی(قد)، آیتاللهالعظمی مکارمشیرازی و دیگر چهرههای برجسته حوزوی، با حضور فعال و خدمات ارزشمند خود، در تقویت این مسیر تحولآفرین، نقشآفرینی کردند و امروز نیز زعما و مدیران حوزه با همدلی، خدمتگزار این مجموعه عظیم علمی و دینی هستند.
عضو فقهای شورای نگهبان خاطرنشان کرد: هرچه زمان میگذرد، بیش از پیش به این واقعیت میرسیم که هر مقدار نظم، برنامهریزی و بهویژه پیشبینیهای آیندهمحور در حوزه تقویت شود، بههمان میزان توفیقات علمی، پژوهشی و تبلیغی حوزههای علمیه افزایش خواهد یافت.
جایگاه حوزههای علمیه در نظام اسلامی
آیتالله خاتمی با تأکید بر جایگاه حوزههای علمیه در نظام اسلامی گفت: الآن نظام بحمدالله یک نظام اسلامی است و نباید از واقعیتها گذشت. واقعیت این است که حوزههای علمیه، نقش اساسی در پیروزی انقلاب اسلامی داشتهاند و باید حق این نقش ادا شود. حداقل کاری که میتوان کرد، این است که مردم بدانند، حوزههای علمیه چه میکنند.
وی افزود: این نقش، در همیاری مردم با حوزهها مشخص است. حوزههای علمیه همواره مردمی بودهاند و با افتخار میتوان گفت، این مردمیبودن، یکی از افتخارات ماست و اولویت، همواره با حفظ مردمیبودن حوزهها بوده است.
همیاری مردم
و اهمیت تبیین خدمات حوزههای علمیه
عضو مجلس خبرگان رهبری تأکید کرد: همیاری مردم، همواره یکی از افتخارات حوزههای علمیه در گذشته و حال بوده است. مدارس بزرگ و حوزههای متعدد، با مشارکت و کمکهای مردمی ساخته شدهاند. اگر امروز این خدمات و نقشها به مردم تبیین شود، همیاریها و حمایتها بیشتر خواهد داشت.
ضرورت پژوهش مستند به قرآن کریم
در فضائل اهلبیت(ع)
عضو فقهای شورای نگهبان، به اهمیت پژوهش در زمینه فضائل اهلبیت(ع) در قرآن کریم اشاره و اظهار کرد: آیاتی که به فضائل اهل بیت(ع) اشاره دارند، توسط برخیها نقل شدهاند؛ اما با تأویلات و تفسیرهای غیردقیق، گاهی حق مطلب پنهان شده است. بنابراین لازم است گروهی از محققان و پژوهشگران، این آیات را با دقت و به سبک علامه امینی(قد) بررسی کنند و حق اهلبیت(ع) را اثبات نمایند.
نیاز به پژوهش تازه در نهجالبلاغه
آیتالله خاتمی با اشاره به اهمیت پژوهش در زمینه نهجالبلاغه، گفت: یکی از پژوهشهایی که در زمینه نهجالبلاغه هنوز جای خالی آن احساس میشود، بررسی این کتاب با محوریت تفسیر قرآن کریم است. نهجالبلاغه و امامعلی(ع) بهترین مفسر قرآن هستند و بررسی آن، از منظر تفسیر قرآن میتواند شناخت ما را از ارتباط کلمات قصار ایشان با آیات قرآن عمیقتر کند.
عضو مجلس خبرگان رهبری، با اشاره به آثار پیشینیان در شرح نهجالبلاغه، تصریح کرد: شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید از منظر تاریخی بسیار ارزشمند است و همچنین از منظر بلاغی، نهجالبلاغه ابنمیثم بحرانی در قله است و مرحوم ملا حبیبالله خویی نیز اثر خود را تقریباً مانند «مجمعالبیان فی تفسیرالقرآن» تدوین کرده است.
وی ادامه داد: تاکنون کسی نهجالبلاغه را بهطور کامل از منظر تفسیر قرآن و تحلیل تاریخی و ادبی شرح نداده است. پرکردن این خلأ علمی میتواند گامی مؤثر در توسعه مطالعات قرآنی و نهجالبلاغه باشد و جامعه علمی را به فهم عمیقتر از کلمات قصار امام علی(ع) رهنمون کند.
مرکز موضوعشناسی احکام فقهی
افتخاری برای حوزههای علمیه است
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، با تقدیر از فعالیتهای علمی مرکز موضوعشناسی احکام فقهی، گفت: این مرکز در زمینه پاسخ به مسائل فقهی و روزمره خدمات ارزشمندی ارائه کرده است.
وی با اشاره به شرح واژگان کتاب «شرح لمعه» توسط مرکز موضوع شناسی احکام فقهی افزود: این کتاب به دلیل جامعیت و برکت علمی که خداوند به آن عطا کرده، اهمیت ویژهای دارد. شهید شارح[شهید ثانی] بر ادبیات فقهی مسلط بود؛ اما برخی واژگان، نیازمند توضیح و روشنسازی هستند. خوشحالم که این کار مفصل و ارزشمند توسط این مرکز انجام شده است. حقیقتاً مرکز موضوع شناسی احکام فقهی، افتخاری برای حوزههای علمیه محسوب میشود.
نقش حوزههای علمیه
در اجرای رهنمودهای مقام معظم رهبری
آیتالله خاتمی در ادامه گفت: متأسفانه برخی گمان میکنند حوزه کار نمیکند؛ درحالیکه هم در دوران خدمت در شورایعالی و هم اکنون، شهادت میدهم که شورایعالی و مدیریت حوزههای علمیه در پی اجرای رهنمودهای مقام معظم رهبری هستند. مقام معظم رهبری نهتنها یک رهبر عالیرتبهاند، بلکه حوزوی خبرهای هستند که بر تمام مسائل حوزه اشراف دارند. امیدواریم امانتی که امروز به دست ما سپرده شده، بهنحو بارور و شکوفا به نسلهای آینده منتقل شود.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به اهمیت اطلاعرسانی اظهار کرد: قصدم از این سخن، نقد به خبر حوزههای علمیه نیست؛ بلکه این است که از این ظرفیت بهدرستی استفاده شود؛ بهویژه باید حوزههای علمیه استانها و شهرستانها معرفی شوند تا خدمات و نقش آنها برای عموم مردم شفاف و قابل فهم باشد.
آیتالله خاتمی، با اشاره به انتشار برخی اخبار حوزوی توسط صداوسیما، گفت: انتشار برخی اخبار قابل تقدیر است؛ اما این اقدامات خلأ معرفی حوزه را پر نمیکند. واقعیت این است که بسیاری در کشور نمیدانند، حوزه چه فعالیتهایی دارد. کارکرد حوزه باید بهطور شفاف به مردم معرفی شود.
عضو فقهای شورای نگهبان در پایان گفت: اولاً وقت بیشتری برای معرفی فعالیتهای حوزه در نظر گرفته شود و ثانیاً مدیریت کامل بر برنامهها و خبرها اعمال شود. همچنین افرادی که بهعنوان مدیر انتخاب میشوند، موظفاند حوزهها را بهصورت شفاف معرفی کنند.
سالانه حدود ۲۵۰۰ مقاله علمی معتبر در حوزههای علمیه تولید میشود
همچنین، حجتالاسلام والمسلمین فرهاد عباسی معاون پژوهش حوزههای علمیه هم در این دیدار، با تأکید بر نهادینهشدن پژوهش در ساختار آموزشی حوزههای علمیه، از طراحی برنامههای جامع مهارتافزایی پژوهشی و تربیت استاد پژوهشگر خبر داد.
وی با اشاره به تحولات اساسی پژوهش در حوزههای علمیه، اظهار کرد: خوشبختانه پژوهش در حوزههای علمیه طی سالهای اخیر جانی تازه گرفته است. امروز پژوهش دیگر یک مقوله ابتدایی و حاشیهای نیست؛ بلکه از مراحل مقدماتی و سطح آغاز میشود و تا سطوح عالی تحصیلی حوزه و حتی پس از فراغت از تحصیل، در قالبهای متنوع و هدفمند ادامه دارد.
برنامههای جامع مهارتآموزی پژوهشی
برای طلاب
وی با اشاره به اقدامات معاونت پژوهش حوزههای علمیه گفت: در معاونت پژوهش، برای تحقق عملی این رویکرد، برنامههای آموزشی جامع و هدفمندی برای ارتقای مهارتهای مختلف پژوهشی مورد نیاز طلاب طراحی و اجرا شده است. این برنامهها در طول سال تحصیلی و حتی در ایام تابستان و تعطیلات نیز استمرار دارد.
حجرههای تابستانه و اعتکافهای پژوهشی
حجتالاسلام والمسلمین عباسی خاطرنشان کرد: بخشی از این آموزشها در قالب طرحهایی مانند «حجرههای تابستانه» و «اعتکافهای پژوهشی» برگزار میشود که فرصتی مناسب برای تمرکز طلاب بر آموزش مهارتهای پژوهشی و تمرین عملی پژوهش فراهم میآورد.
تربیت استاد پژوهشگر؛ دو رویکرد مکمل
وی در ادامه به موضوع تربیت استاد پژوهشگر اشاره کرد و گفت: تربیت استاد پژوهشگر در معاونت پژوهش با دو رویکرد اساسی دنبال میشود؛ نخست آنکه استاد توانایی آموزش خودِ پژوهش را داشته باشد و پژوهش بهعنوان یک موضوع مستقل، قابل تدریس باشد و دوم آنکه استاد بتواند دروس مختلف حوزوی را با رویکرد و روش پژوهشمحور ارائه کند. این رویکردها از جمله اقدامات مهمی است که در معاونت پژوهش حوزههای علمیه محقق شده و در حال توسعه است.
افزایش چشمگیر
مجلات علمی در حوزههای علمیه
وی با اشاره به وضعیت حوزههای علمیه پیش از انقلاب اسلامی گفت: پیش از انقلاب، حوزههای علمیه تنها یک یا دو مجله محدود داشتند؛ اما امروز با افتخار میتوان اعلام کرد که حدود ۲۸۰ مجله علمی در حوزههای علمیه منتشر میشود. حداقل ۷۰ مجله از این تعداد، موفق به اخذ رتبههای علمی ـ پژوهشی و علمی ـ ترویجی شدهاند و نقش مؤثری در تولید دانش دینی و علوم مرتبط ایفا میکنند.
تولید سالانه هزاران مقاله علمی معتبر
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با ارائه یک برآورد آماری افزود: حتی اگر بهصورت حداقلی ۲۰۰ مجله علمی فعال را در نظر بگیریم و هر مجله، سالانه دو شماره منتشر کند، با احتساب انتشار میانگین ۶ مقاله در هر شماره، سالانه حدود ۲۵۰۰ مقاله علمی معتبر در حوزههای علمیه تولید میشود. برخی از این مجلات بهصورت فصلی و حتی با انتشار ۸ مقاله در هر شماره فعالیت دارند که نشاندهنده ظرفیت بالای علمی و پژوهشی حوزه است.
گسترش مراکز و پژوهشکدههای حوزوی
این استاد حوزه علمیه، با اشاره به توسعه زیرساختهای پژوهشی، تصریح کرد: در گذشته، فعالیتهای پژوهشی عمدتاً به تلاشهای فردی طلاب و اساتید محدود میشد؛ اما امروز دهها پژوهشکده و مرکز پژوهشی در حوزههای علمیه مشغول فعالیت هستند. در حال حاضر، حدود ۵۰ مرکز پژوهشی در قالب پژوهشگاه، پژوهشکده و مرکز تحقیقاتی، با مجوز رسمی شورای اعطای مجوز حوزههای علمیه فعالیت میکنند.
فعالیت بیش از ۵۰۰ کتابخانه مجهز
در حوزههای علمیه
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با اشاره به وضعیت کتابخانههای حوزوی گفت: امروز در حوزههای علمیه بیش از ۵۰۰ کتابخانه مجهز فعال است که از این میان، ۱۰۰ کتابخانه در زمره کتابخانههای رتبه اول کشور قرار دارند.
وی ادامه داد: در نظام رتبهبندی ملی کتابخانهها، بسیاری از کتابخانههای حوزوی در رتبههای یک تا پنج قرار گرفتهاند و دو کتابخانه شاخص حوزههای علمیه، یعنی کتابخانه آیتاللهالعظمی بروجردی(قد) و کتابخانه آیتاللهالعظمی حائری(قد)، در میان ۱۰ کتابخانه برتر کشور اعم از حوزوی و غیرحوزوی جای دارند.
تشکیل انجمنهای علمی و شبکه گسترده نخبگان حوزوی
معاون پژوهش حوزههای علمیه، در بخش دیگری از سخنان خود به شکلگیری انجمنهای علمی در حوزههای علمیه اشاره کرد و گفت: امروز ۲۶ انجمن علمی فعال در حوزههای علمیه شکل گرفته که مجمعی از فرهیختگان و اندیشورزان در رشتهها و عرصههای مختلف علمی بهشمار میروند.
وی افزود: نزدیک به ۴ هزار پژوهشگر تراز حوزوی، عضو این انجمنها هستند و در حوزههایی همچون رصد علم، توزیع و آموزش دانش، تولید نظریه و راهبری علمی در رشتههای تخصصی خود فعالیت میکنند.
حوزههای علمیه امروز
در عرصه پژوهش و تولید علم پیشتازند
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با تأکید بر پویایی و پیشتازی حوزههای علمیه در عرصه پژوهش، گفت: حوزه امروز در حوزه پژوهش، فعال، زنده و پیشرو است و بنده با قاطعیت و بر اساس تجربه مستقیم خود در کمتر از یکسال گذشته که توفیق خدمت در مجموعه پژوهشی حوزه را داشتهام، این مسئله را تأیید و از آن دفاع میکنم.
پیشتازی حوزویان و نهادهای پژوهشی حوزه
در تولید علم
وی افزود: هم شخصیتهای علمی حوزوی و هم نهادها و مراکز پژوهشی حوزههای علمیه، در مقایسه با بسیاری از مجموعههای علمی دیگر، بهمراتب جلوتر حرکت میکنند و از مرزها و قلههای علم و دانش دفاع کرده و در این مسیر گامهای مؤثری برمیدارند. امروز در حوزههای علمیه پژوهشگرانی حضور دارند که بهتنهایی بار علمی چندین مؤسسه پژوهشی را به دوش میکشند.
تواضع علمی؛ مانعی ناخواسته
در معرفی دستاوردهای پژوهشی حوزه
وی با بیان اینکه حوزههای علمیه امروز در عرصه تولید علم پیشتاز هستند، تصریح کرد: با این حال، برخی کاستیها موجب شده است که این ظرفیتها آنگونه که شایسته است، معرفی نشود. حوزویان بهطور طبیعی از روحیه تواضع برخوردارند و بسیاری اوقات از عرضه و نمایش دستاوردهای خود پرهیز میکنند؛ این ویژگی اخلاقی، گاه سبب میشود درحالیکه دیگران دستاوردهای کوچک خود را بزرگ جلوه میدهند، حوزویان از معرفی ظرفیتها و توانمندیهای عظیم علمی خود خودداری کنند.
انتشار بیش از ۳۵۰ اثر در پیوند پژوهشهای حوزوی
با نیازهای نظام اسلامی
معاون پژوهش حوزههای علمیه در ادامه، از فعالیت دبیرخانه حمایت از پژوهشهای مورد نیاز حوزه و نظام خبر داد و گفت: در معاونت پژوهش، واحدی تحت عنوان «دبیرخانه حمایت از پژوهشهای مورد نیاز حوزه و نظام» راهاندازی شده است که مأموریت اصلی آن، ایجاد پیوند میان یافتههای علمی حوزه و مسائل و نیازهای نظام اسلامی است. تاکنون در این دبیرخانه بیش از ۳۵۰ اثر علمی در این راستا منتشر شده است.
حجتالاسلام والمسلمین عباسی گفت: حوزههای علمیه پیشگام شناسایی اولویتهای پژوهشی و تولید دانش هستند. معاونت پژوهش حوزههای علمیه، با رویکرد دانشی، استانی و نهادی، نظام جامعی برای شناسایی مسائل اولویتدار پژوهشی طراحی کرده است. این طرحها با هدف پاسخگویی دقیقتر حوزه به نیازهای علمی، فرهنگی و اجتماعی کشور در ابعاد مختلف طراحی و اجرا شدهاند.
شناسایی اولویتهای پژوهشی در ۱۵ عرصه دانشی
معاون پژوهش حوزههای علمیه، با اشاره به نخستین محور این طرحها اظهار کرد: در گام نخست، شناسایی اولویتهای پژوهشی بهصورت «دانشبهدانش» دنبال شد. در این فرآیند، پژوهشگران با مطالعه نظاممند پایاننامهها، کتابها، مقالات علمی و همچنین از طریق مصاحبه با شخصیتها و نخبگان علمی، مسائل اصلی و اولویتدار هر دانش را استخراج و دستهبندی کردند. تاکنون این فرایند در ۱۵ عرصه دانشی با موفقیت به انجام رسیده و نتایج آن، در اختیار مراکز تصمیمساز و پژوهشی حوزه قرار گرفته است.
اجرای برش استانی متناسب با جغرافیای فرهنگی و دینی
این استاد حوزه علمیه افزود: افزون بر رویکرد دانشی، شناسایی اولویتهای پژوهشی با «برش استانی» نیز آغاز شده است. در این بخش، بررسی میشود که در جغرافیای فرهنگی و دینی هر استان، چه مسائل و نیازهای پژوهشی متوجه حوزههای علمیه است. تاکنون این طرح در پنج استان کشور به مرحله نهایی رسیده و الگوی مناسبی برای تعمیم به سایر استانها فراهم شده است.
تمرکز بر نیازهای پژوهشی نهادها و دستگاههای اجرایی
وی سومین محور این طرح را «رویکرد نهادی» عنوان کرد و گفت: در این بخش، نیازها و چالشهای پژوهشی نهادها و سازمانهای مختلف کشور شناسایی میشود؛ نهادهایی مانند سازمان بهزیستی یا عرصههایی نظیر نفت و آب که با مسائل پیچیده اجتماعی، حقوقی و اخلاقی مواجه هستند. در این رویکرد، ابعاد مختلف معارف بنیادین، اخلاق، آداب، فقه و حقوق مرتبط با مسائل این نهادها مورد توجه قرار میگیرد و این فرایند هماکنون در دست اجراست.
کتاب سال حوزه؛
محفلی برای شناسایی تولیدکنندگان دانش
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با اشاره به رویدادهای کلان پژوهشی حوزه اظهار کرد: یکی از مهمترین این رویدادها، «کتاب سال حوزه» است که نقش مؤثری در شناسایی سالانه تولیدکنندگان برتر دانش در حوزههای علمیه ایفا میکند. در سال گذشته حدود ۵۰۰ عنوان کتاب حوزوی به دبیرخانه کتاب سال ارسال شد. این آثار که همگی در سطح علمی قابلتوجهی تولید شدهاند، در مراسم کتاب سال امسال، مورد تقدیر قرار خواهند گرفت و آثار برگزیده بهعنوان نمونههای شاخص تولید علم معرفی میشوند.
گزارش معاونت پژوهش
امیدآفرین و دلگرمکننده بود
عضو مجلس خبرگان رهبری، گزارش ارائهشده از سوی معاون پژوهش حوزههای علمیه را بسیار امیدوارکننده توصیف کرد و گفت: گزارشی که حجتالاسلام والمسلمین عباسی ارائه کردند، بهقدری دقیق و دلگرمکننده بود که مرا از بیان مطالبی که از پیش آماده کرده بودم، بینیاز کرد و ترجیح دادم به چند نکته اساسی اشاره کنم.
امام جمعه موقت تهران، با اشاره به برخی نگرشهای پیش از انقلاب در خصوص اداره حوزهها، تصریح کرد: در سالهای ابتدایی انقلاب، هنوز در برخی محافل این شعار نادرست که «نظم در بینظمی است» کموبیش شنیده میشد؛ اما با پیروزی انقلاب اسلامی، این تفکر از اساس کنار گذاشته شد و حوزههای علمیه، عملاً وارد میدان شدند و نشان دادند که پیشرفت، در گروی نظم، برنامهریزی و ساختارمندبودن است.
قدردانی از بزرگان حوزههای علمیه
در چهار دهه انقلاب اسلامی
وی با تجلیل از تلاشهای مراجع و بزرگان حوزههای علمیه در طول ۴۷ سال گذشته، اظهار کرد: با تمام وجود از زعما و بزرگان حوزه تشکر میکنم که در طول این سالها بار سنگین تحول و مدیریت حوزه را بر دوش کشیدند و آن را به جایگاه موفق امروز رساندند. در این مسیر، امام راحل عظیمالشأن(رض) و آیتاللهالعظمی گلپایگانی(قد) نقش پرچمدار داشتند.
نقش مراجع عظام
در تثبیت و تقویت نظم حوزوی
آیتالله خاتمی با اشاره به نقش دیگر مراجع عظام تقلید، افزود: بزرگانی همچون آیتاللهالعظمی فاضل لنکرانی(قد)، آیتاللهالعظمی مکارمشیرازی و دیگر چهرههای برجسته حوزوی، با حضور فعال و خدمات ارزشمند خود، در تقویت این مسیر تحولآفرین، نقشآفرینی کردند و امروز نیز زعما و مدیران حوزه با همدلی، خدمتگزار این مجموعه عظیم علمی و دینی هستند.
عضو فقهای شورای نگهبان خاطرنشان کرد: هرچه زمان میگذرد، بیش از پیش به این واقعیت میرسیم که هر مقدار نظم، برنامهریزی و بهویژه پیشبینیهای آیندهمحور در حوزه تقویت شود، بههمان میزان توفیقات علمی، پژوهشی و تبلیغی حوزههای علمیه افزایش خواهد یافت.
جایگاه حوزههای علمیه در نظام اسلامی
آیتالله خاتمی با تأکید بر جایگاه حوزههای علمیه در نظام اسلامی گفت: الآن نظام بحمدالله یک نظام اسلامی است و نباید از واقعیتها گذشت. واقعیت این است که حوزههای علمیه، نقش اساسی در پیروزی انقلاب اسلامی داشتهاند و باید حق این نقش ادا شود. حداقل کاری که میتوان کرد، این است که مردم بدانند، حوزههای علمیه چه میکنند.
وی افزود: این نقش، در همیاری مردم با حوزهها مشخص است. حوزههای علمیه همواره مردمی بودهاند و با افتخار میتوان گفت، این مردمیبودن، یکی از افتخارات ماست و اولویت، همواره با حفظ مردمیبودن حوزهها بوده است.
همیاری مردم
و اهمیت تبیین خدمات حوزههای علمیه
عضو مجلس خبرگان رهبری تأکید کرد: همیاری مردم، همواره یکی از افتخارات حوزههای علمیه در گذشته و حال بوده است. مدارس بزرگ و حوزههای متعدد، با مشارکت و کمکهای مردمی ساخته شدهاند. اگر امروز این خدمات و نقشها به مردم تبیین شود، همیاریها و حمایتها بیشتر خواهد داشت.
ضرورت پژوهش مستند به قرآن کریم
در فضائل اهلبیت(ع)
عضو فقهای شورای نگهبان، به اهمیت پژوهش در زمینه فضائل اهلبیت(ع) در قرآن کریم اشاره و اظهار کرد: آیاتی که به فضائل اهل بیت(ع) اشاره دارند، توسط برخیها نقل شدهاند؛ اما با تأویلات و تفسیرهای غیردقیق، گاهی حق مطلب پنهان شده است. بنابراین لازم است گروهی از محققان و پژوهشگران، این آیات را با دقت و به سبک علامه امینی(قد) بررسی کنند و حق اهلبیت(ع) را اثبات نمایند.
نیاز به پژوهش تازه در نهجالبلاغه
آیتالله خاتمی با اشاره به اهمیت پژوهش در زمینه نهجالبلاغه، گفت: یکی از پژوهشهایی که در زمینه نهجالبلاغه هنوز جای خالی آن احساس میشود، بررسی این کتاب با محوریت تفسیر قرآن کریم است. نهجالبلاغه و امامعلی(ع) بهترین مفسر قرآن هستند و بررسی آن، از منظر تفسیر قرآن میتواند شناخت ما را از ارتباط کلمات قصار ایشان با آیات قرآن عمیقتر کند.
عضو مجلس خبرگان رهبری، با اشاره به آثار پیشینیان در شرح نهجالبلاغه، تصریح کرد: شرح نهجالبلاغه ابن ابیالحدید از منظر تاریخی بسیار ارزشمند است و همچنین از منظر بلاغی، نهجالبلاغه ابنمیثم بحرانی در قله است و مرحوم ملا حبیبالله خویی نیز اثر خود را تقریباً مانند «مجمعالبیان فی تفسیرالقرآن» تدوین کرده است.
وی ادامه داد: تاکنون کسی نهجالبلاغه را بهطور کامل از منظر تفسیر قرآن و تحلیل تاریخی و ادبی شرح نداده است. پرکردن این خلأ علمی میتواند گامی مؤثر در توسعه مطالعات قرآنی و نهجالبلاغه باشد و جامعه علمی را به فهم عمیقتر از کلمات قصار امام علی(ع) رهنمون کند.
مرکز موضوعشناسی احکام فقهی
افتخاری برای حوزههای علمیه است
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، با تقدیر از فعالیتهای علمی مرکز موضوعشناسی احکام فقهی، گفت: این مرکز در زمینه پاسخ به مسائل فقهی و روزمره خدمات ارزشمندی ارائه کرده است.
وی با اشاره به شرح واژگان کتاب «شرح لمعه» توسط مرکز موضوع شناسی احکام فقهی افزود: این کتاب به دلیل جامعیت و برکت علمی که خداوند به آن عطا کرده، اهمیت ویژهای دارد. شهید شارح[شهید ثانی] بر ادبیات فقهی مسلط بود؛ اما برخی واژگان، نیازمند توضیح و روشنسازی هستند. خوشحالم که این کار مفصل و ارزشمند توسط این مرکز انجام شده است. حقیقتاً مرکز موضوع شناسی احکام فقهی، افتخاری برای حوزههای علمیه محسوب میشود.
نقش حوزههای علمیه
در اجرای رهنمودهای مقام معظم رهبری
آیتالله خاتمی در ادامه گفت: متأسفانه برخی گمان میکنند حوزه کار نمیکند؛ درحالیکه هم در دوران خدمت در شورایعالی و هم اکنون، شهادت میدهم که شورایعالی و مدیریت حوزههای علمیه در پی اجرای رهنمودهای مقام معظم رهبری هستند. مقام معظم رهبری نهتنها یک رهبر عالیرتبهاند، بلکه حوزوی خبرهای هستند که بر تمام مسائل حوزه اشراف دارند. امیدواریم امانتی که امروز به دست ما سپرده شده، بهنحو بارور و شکوفا به نسلهای آینده منتقل شود.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به اهمیت اطلاعرسانی اظهار کرد: قصدم از این سخن، نقد به خبر حوزههای علمیه نیست؛ بلکه این است که از این ظرفیت بهدرستی استفاده شود؛ بهویژه باید حوزههای علمیه استانها و شهرستانها معرفی شوند تا خدمات و نقش آنها برای عموم مردم شفاف و قابل فهم باشد.
آیتالله خاتمی، با اشاره به انتشار برخی اخبار حوزوی توسط صداوسیما، گفت: انتشار برخی اخبار قابل تقدیر است؛ اما این اقدامات خلأ معرفی حوزه را پر نمیکند. واقعیت این است که بسیاری در کشور نمیدانند، حوزه چه فعالیتهایی دارد. کارکرد حوزه باید بهطور شفاف به مردم معرفی شود.
عضو فقهای شورای نگهبان در پایان گفت: اولاً وقت بیشتری برای معرفی فعالیتهای حوزه در نظر گرفته شود و ثانیاً مدیریت کامل بر برنامهها و خبرها اعمال شود. همچنین افرادی که بهعنوان مدیر انتخاب میشوند، موظفاند حوزهها را بهصورت شفاف معرفی کنند.
سالانه حدود ۲۵۰۰ مقاله علمی معتبر در حوزههای علمیه تولید میشودهمچنین، حجتالاسلام والمسلمین فرهاد عباسی معاون پژوهش حوزههای علمیه هم در این دیدار، با تأکید بر نهادینهشدن پژوهش در ساختار آموزشی حوزههای علمیه، از طراحی برنامههای جامع مهارتافزایی پژوهشی و تربیت استاد پژوهشگر خبر داد.
وی با اشاره به تحولات اساسی پژوهش در حوزههای علمیه، اظهار کرد: خوشبختانه پژوهش در حوزههای علمیه طی سالهای اخیر جانی تازه گرفته است. امروز پژوهش دیگر یک مقوله ابتدایی و حاشیهای نیست؛ بلکه از مراحل مقدماتی و سطح آغاز میشود و تا سطوح عالی تحصیلی حوزه و حتی پس از فراغت از تحصیل، در قالبهای متنوع و هدفمند ادامه دارد.
برنامههای جامع مهارتآموزی پژوهشی
برای طلاب
وی با اشاره به اقدامات معاونت پژوهش حوزههای علمیه گفت: در معاونت پژوهش، برای تحقق عملی این رویکرد، برنامههای آموزشی جامع و هدفمندی برای ارتقای مهارتهای مختلف پژوهشی مورد نیاز طلاب طراحی و اجرا شده است. این برنامهها در طول سال تحصیلی و حتی در ایام تابستان و تعطیلات نیز استمرار دارد.
حجرههای تابستانه و اعتکافهای پژوهشی
حجتالاسلام والمسلمین عباسی خاطرنشان کرد: بخشی از این آموزشها در قالب طرحهایی مانند «حجرههای تابستانه» و «اعتکافهای پژوهشی» برگزار میشود که فرصتی مناسب برای تمرکز طلاب بر آموزش مهارتهای پژوهشی و تمرین عملی پژوهش فراهم میآورد.
تربیت استاد پژوهشگر؛ دو رویکرد مکمل
وی در ادامه به موضوع تربیت استاد پژوهشگر اشاره کرد و گفت: تربیت استاد پژوهشگر در معاونت پژوهش با دو رویکرد اساسی دنبال میشود؛ نخست آنکه استاد توانایی آموزش خودِ پژوهش را داشته باشد و پژوهش بهعنوان یک موضوع مستقل، قابل تدریس باشد و دوم آنکه استاد بتواند دروس مختلف حوزوی را با رویکرد و روش پژوهشمحور ارائه کند. این رویکردها از جمله اقدامات مهمی است که در معاونت پژوهش حوزههای علمیه محقق شده و در حال توسعه است.
افزایش چشمگیر
مجلات علمی در حوزههای علمیه
وی با اشاره به وضعیت حوزههای علمیه پیش از انقلاب اسلامی گفت: پیش از انقلاب، حوزههای علمیه تنها یک یا دو مجله محدود داشتند؛ اما امروز با افتخار میتوان اعلام کرد که حدود ۲۸۰ مجله علمی در حوزههای علمیه منتشر میشود. حداقل ۷۰ مجله از این تعداد، موفق به اخذ رتبههای علمی ـ پژوهشی و علمی ـ ترویجی شدهاند و نقش مؤثری در تولید دانش دینی و علوم مرتبط ایفا میکنند.
تولید سالانه هزاران مقاله علمی معتبر
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با ارائه یک برآورد آماری افزود: حتی اگر بهصورت حداقلی ۲۰۰ مجله علمی فعال را در نظر بگیریم و هر مجله، سالانه دو شماره منتشر کند، با احتساب انتشار میانگین ۶ مقاله در هر شماره، سالانه حدود ۲۵۰۰ مقاله علمی معتبر در حوزههای علمیه تولید میشود. برخی از این مجلات بهصورت فصلی و حتی با انتشار ۸ مقاله در هر شماره فعالیت دارند که نشاندهنده ظرفیت بالای علمی و پژوهشی حوزه است.
گسترش مراکز و پژوهشکدههای حوزوی
این استاد حوزه علمیه، با اشاره به توسعه زیرساختهای پژوهشی، تصریح کرد: در گذشته، فعالیتهای پژوهشی عمدتاً به تلاشهای فردی طلاب و اساتید محدود میشد؛ اما امروز دهها پژوهشکده و مرکز پژوهشی در حوزههای علمیه مشغول فعالیت هستند. در حال حاضر، حدود ۵۰ مرکز پژوهشی در قالب پژوهشگاه، پژوهشکده و مرکز تحقیقاتی، با مجوز رسمی شورای اعطای مجوز حوزههای علمیه فعالیت میکنند.
فعالیت بیش از ۵۰۰ کتابخانه مجهز
در حوزههای علمیه
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با اشاره به وضعیت کتابخانههای حوزوی گفت: امروز در حوزههای علمیه بیش از ۵۰۰ کتابخانه مجهز فعال است که از این میان، ۱۰۰ کتابخانه در زمره کتابخانههای رتبه اول کشور قرار دارند.
وی ادامه داد: در نظام رتبهبندی ملی کتابخانهها، بسیاری از کتابخانههای حوزوی در رتبههای یک تا پنج قرار گرفتهاند و دو کتابخانه شاخص حوزههای علمیه، یعنی کتابخانه آیتاللهالعظمی بروجردی(قد) و کتابخانه آیتاللهالعظمی حائری(قد)، در میان ۱۰ کتابخانه برتر کشور اعم از حوزوی و غیرحوزوی جای دارند.
تشکیل انجمنهای علمی و شبکه گسترده نخبگان حوزوی
معاون پژوهش حوزههای علمیه، در بخش دیگری از سخنان خود به شکلگیری انجمنهای علمی در حوزههای علمیه اشاره کرد و گفت: امروز ۲۶ انجمن علمی فعال در حوزههای علمیه شکل گرفته که مجمعی از فرهیختگان و اندیشورزان در رشتهها و عرصههای مختلف علمی بهشمار میروند.
وی افزود: نزدیک به ۴ هزار پژوهشگر تراز حوزوی، عضو این انجمنها هستند و در حوزههایی همچون رصد علم، توزیع و آموزش دانش، تولید نظریه و راهبری علمی در رشتههای تخصصی خود فعالیت میکنند.
حوزههای علمیه امروز
در عرصه پژوهش و تولید علم پیشتازند
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با تأکید بر پویایی و پیشتازی حوزههای علمیه در عرصه پژوهش، گفت: حوزه امروز در حوزه پژوهش، فعال، زنده و پیشرو است و بنده با قاطعیت و بر اساس تجربه مستقیم خود در کمتر از یکسال گذشته که توفیق خدمت در مجموعه پژوهشی حوزه را داشتهام، این مسئله را تأیید و از آن دفاع میکنم.
پیشتازی حوزویان و نهادهای پژوهشی حوزه
در تولید علم
وی افزود: هم شخصیتهای علمی حوزوی و هم نهادها و مراکز پژوهشی حوزههای علمیه، در مقایسه با بسیاری از مجموعههای علمی دیگر، بهمراتب جلوتر حرکت میکنند و از مرزها و قلههای علم و دانش دفاع کرده و در این مسیر گامهای مؤثری برمیدارند. امروز در حوزههای علمیه پژوهشگرانی حضور دارند که بهتنهایی بار علمی چندین مؤسسه پژوهشی را به دوش میکشند.
تواضع علمی؛ مانعی ناخواسته
در معرفی دستاوردهای پژوهشی حوزه
وی با بیان اینکه حوزههای علمیه امروز در عرصه تولید علم پیشتاز هستند، تصریح کرد: با این حال، برخی کاستیها موجب شده است که این ظرفیتها آنگونه که شایسته است، معرفی نشود. حوزویان بهطور طبیعی از روحیه تواضع برخوردارند و بسیاری اوقات از عرضه و نمایش دستاوردهای خود پرهیز میکنند؛ این ویژگی اخلاقی، گاه سبب میشود درحالیکه دیگران دستاوردهای کوچک خود را بزرگ جلوه میدهند، حوزویان از معرفی ظرفیتها و توانمندیهای عظیم علمی خود خودداری کنند.
انتشار بیش از ۳۵۰ اثر در پیوند پژوهشهای حوزوی
با نیازهای نظام اسلامی
معاون پژوهش حوزههای علمیه در ادامه، از فعالیت دبیرخانه حمایت از پژوهشهای مورد نیاز حوزه و نظام خبر داد و گفت: در معاونت پژوهش، واحدی تحت عنوان «دبیرخانه حمایت از پژوهشهای مورد نیاز حوزه و نظام» راهاندازی شده است که مأموریت اصلی آن، ایجاد پیوند میان یافتههای علمی حوزه و مسائل و نیازهای نظام اسلامی است. تاکنون در این دبیرخانه بیش از ۳۵۰ اثر علمی در این راستا منتشر شده است.
حجتالاسلام والمسلمین عباسی گفت: حوزههای علمیه پیشگام شناسایی اولویتهای پژوهشی و تولید دانش هستند. معاونت پژوهش حوزههای علمیه، با رویکرد دانشی، استانی و نهادی، نظام جامعی برای شناسایی مسائل اولویتدار پژوهشی طراحی کرده است. این طرحها با هدف پاسخگویی دقیقتر حوزه به نیازهای علمی، فرهنگی و اجتماعی کشور در ابعاد مختلف طراحی و اجرا شدهاند.
شناسایی اولویتهای پژوهشی در ۱۵ عرصه دانشی
معاون پژوهش حوزههای علمیه، با اشاره به نخستین محور این طرحها اظهار کرد: در گام نخست، شناسایی اولویتهای پژوهشی بهصورت «دانشبهدانش» دنبال شد. در این فرآیند، پژوهشگران با مطالعه نظاممند پایاننامهها، کتابها، مقالات علمی و همچنین از طریق مصاحبه با شخصیتها و نخبگان علمی، مسائل اصلی و اولویتدار هر دانش را استخراج و دستهبندی کردند. تاکنون این فرایند در ۱۵ عرصه دانشی با موفقیت به انجام رسیده و نتایج آن، در اختیار مراکز تصمیمساز و پژوهشی حوزه قرار گرفته است.
اجرای برش استانی متناسب با جغرافیای فرهنگی و دینی
این استاد حوزه علمیه افزود: افزون بر رویکرد دانشی، شناسایی اولویتهای پژوهشی با «برش استانی» نیز آغاز شده است. در این بخش، بررسی میشود که در جغرافیای فرهنگی و دینی هر استان، چه مسائل و نیازهای پژوهشی متوجه حوزههای علمیه است. تاکنون این طرح در پنج استان کشور به مرحله نهایی رسیده و الگوی مناسبی برای تعمیم به سایر استانها فراهم شده است.
تمرکز بر نیازهای پژوهشی نهادها و دستگاههای اجرایی
وی سومین محور این طرح را «رویکرد نهادی» عنوان کرد و گفت: در این بخش، نیازها و چالشهای پژوهشی نهادها و سازمانهای مختلف کشور شناسایی میشود؛ نهادهایی مانند سازمان بهزیستی یا عرصههایی نظیر نفت و آب که با مسائل پیچیده اجتماعی، حقوقی و اخلاقی مواجه هستند. در این رویکرد، ابعاد مختلف معارف بنیادین، اخلاق، آداب، فقه و حقوق مرتبط با مسائل این نهادها مورد توجه قرار میگیرد و این فرایند هماکنون در دست اجراست.
کتاب سال حوزه؛
محفلی برای شناسایی تولیدکنندگان دانش
حجتالاسلام والمسلمین عباسی، با اشاره به رویدادهای کلان پژوهشی حوزه اظهار کرد: یکی از مهمترین این رویدادها، «کتاب سال حوزه» است که نقش مؤثری در شناسایی سالانه تولیدکنندگان برتر دانش در حوزههای علمیه ایفا میکند. در سال گذشته حدود ۵۰۰ عنوان کتاب حوزوی به دبیرخانه کتاب سال ارسال شد. این آثار که همگی در سطح علمی قابلتوجهی تولید شدهاند، در مراسم کتاب سال امسال، مورد تقدیر قرار خواهند گرفت و آثار برگزیده بهعنوان نمونههای شاخص تولید علم معرفی میشوند.