▪ مسجـد گوهرشاد سومین مسجـد جهان اسـلام
در تاریخ تمدن اسلامی، مسجد نهتنها جایگاه عبادت و نیایش بوده، بلکه پایگاهی برای آموزش، قضاوت، تصمیمگیریهای اجتماعی و حرکتهای سیاسی و فرهنگی نیز بهشمار میآید. «مسجد گوهرشاد» در مشهد مقدس، نمونهای درخشان از این حقیقت است؛ نمادی از شکوه هنر اسلامی و در عین حال، عرصهای از مهمترین رخدادهای دینی، سیاسی و اجتماعی ایران در هفت قرن اخیر.
این مسجد باشکوه را میتوان تجلی پیوند ایمان، فرهنگ و هنر ایرانی در بستر تاریخ اسلام دانست؛ بنایی که نهتنها از نظر معماری جایگاهی ممتاز دارد، بلکه بهلحاظ نقش اجتماعی و فرهنگی نیز یکی از کانونهای حیاتی جهان اسلام محسوب میشود.
ریشههای تاریخی و جایگاه معنوی
ساخت مسجد جامع گوهرشاد به سال ۸۱۸ هجری قمری بازمیگردد؛ زمانی که گوهرشاد آغا، همسر شاهرخبن تیمور گورکانی و از زنان فرهیخته و بانفوذ دوران تیموری، در جوار حرم مطهر امام رضا(ع) بنای مسجدی عظیم و زیبا را بنیان نهاد. معمار برجسته آن، قوامالدین شیرازی، با الهام از اصول معماری اسلامی ایران، طرحی پدید آورد که هماهنگی میان روح و ماده در آن به کمال رسیده است. مسجد در ضلع جنوبی حرم مطهر رضوی قرار دارد و با گنبد فیروزهای، چهار ایوان، هفت شبستان، دو مناره بلند و تزئینات خیرهکننده از کاشیهای معرق و خطاطیهای ثلث و نسخ و نستعلیق، یکی از شاهکارهای ماندگار هنر اسلامی در جهان شناخته میشود.
در طول قرنها، این بنا بارها بهدلیل زلزله، تهاجمات نظامی و گذر زمان آسیب دیده؛ اما هر بار با مرمتهای متعدد در دوران صفویه، افشاریه و قاجاریه، به زندگی بازگشته و همچنان بهعنوان یکی از زیباترین و پررونقترین مساجد مشهد پابرجا مانده است.
جایگاه اجتماعی و فرهنگی
مسجد گوهرشاد از همان آغاز تأسیس، تنها محل عبادت نبود؛ بلکه یکی از مراکز اصلی تحصیل، مشورتهای دینی، فعالیتهای فرهنگی و خدمات اجتماعی بهشمار میرفت. در این مسجد، علمای بزرگ مشهد در قرون گوناگون مجالس درس داشتهاند؛ مردم در آن به دادخواهی میپرداختند و تصمیمات مهم اجتماعی و مذهبی در صحنها و ایوانهای آن گرفته میشد. حضور دائمی نمازگزاران در شب و روز، اقامه نمازهای جماعت، مراسم اعتکاف و برگزاری مجالس سوگواری در ایام محرم و ماه رمضان، این مسجد را به قلب تپنده زندگی دینی شهر بدل کرده است.
گزارشهای بینالمللی، مسجد گوهرشاد را پس از مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص)، سومین مسجد پرمراجعه جهان اسلام میدانند. این جایگاه، نهتنها بهسبب وسعت و شکوه معماری، بلکه بهدلیل پویایی فرهنگی و اجتماعی آن است. برنامههای دینی، آموزشی و قرآنی، خدمات رفاهی برای زائران و فعالیتهای فرهنگی مداوم باعث شده است، این مسجد الگویی برای دیگر بناهای مذهبی جهان اسلام باشد.
نقش سیاسی و مذهبی مسجد گوهرشاد
مسجد گوهرشاد مشهد، فراتر از یک بنای عبادی، همواره کانون تحولات سیاسی و مذهبی مهمی در ایران بوده است. در تاریخ معاصر، این مسجد شاهد وقوع دو حادثه بزرگ است که گاه با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند:
۱. به توپ بستن توسط روسها (سال ۱۳۳۱ ه.ق): این واقعه در دوران استبداد صغیر و پس از درگیریهای مشروطهخواهان و مخالفانشان رخ داد. نیروهای روس با حمله به مسجد، آن را به توپ بستند؛ آثاری از این گلولهباران، همچنان بر گنبد طلا قابل مشاهده است.
۲. قیام علیه سیاستهای رضاشاه (تیر ۱۳۱۴ خورشیدی؛ واقعه بهلول): این حادثه به اوج اعتراضات علیه سیاستهای ضددینی و تغییر لباس اجباری رضاشاه، بهویژه طرح اجبار به استفاده از کلاه شاپو، تبدیل شد.
هنگامی که آیتالله سیدحسین قمی(ره) برای اعتراض به این سیاستها عازم تهران شد، نیروهای نظامی خانه ایشان را در شهرری محاصره کردند. خبر دستگیری آیتالله قمی، احساسات مردم متدین مشهد را جریحهدار ساخت و منجر به اجتماع عظیم مردم و بزرگان شهر در مسجد گوهرشاد شد. در این تحصن، روحانیان مردم را به مقاومت فراخواندند و حجتالاسلام محمدتقی بهلول(ره) با سخنرانیهای آتشین، سیاستهای حکومت را محکوم کرد.
این تجمع بزرگ در نهایت با فرمان نظامی و یورش خونین نیروهای ارتش به مسجد سرکوب شد. واقعه گوهرشاد، با وجود سرکوب خشونتآمیز، به نمادی ماندگار از مقاومت دینی و بیداری اسلامی ملت ایران در برابر استبداد پهلوی اول بدل گشت و جایگاه مسجد را به پایگاهی تاریخی برای مبارزات اعتقادی ارتقا داد.
خدمات اجتماعی و موقوفات
مسجد گوهرشاد، نهتنها از نظر عبادی و فرهنگی مرکزیت دارد، بلکه در عرصه خدمات اجتماعی نیز از گذشته تاکنون نقش مؤثری ایفا کرده است. این مسجد دارای موقوفات گستردهای است که از زمان بانی آن، گوهرشاد بیگم، شکل گرفته و در طول تاریخ توسط خیران و مؤمنان توسعه یافته است. درآمد این موقوفات صرف امور عامالمنفعه، مانند نگهداری بنا، کمک به نیازمندان، برگزاری مراسم مذهبی و پشتیبانی از فعالیتهای آموزشی و فرهنگی میشود. وقف در این مسجد، تجلی اندیشه پیوند عبادت با خدمت اجتماعی است و همین امر تداوم نقش مسجد را در جامعه تضمین کرده است.
نماد وحدت دینی و فرهنگی
از منظر معماری و معنا، مسجد گوهرشاد جلوهگاه همگرایی زیبایی و ایمان است. نقش و نگارهای کاشیها، کتیبههای قرآنی، اشعار فارسی مذهبی و هماهنگی رنگها و تناسبات هندسی، روح بیننده را به عالم معنا میبرد. این مسجد نهتنها مأمن زائران حرم رضوی، بلکه میراث همه مسلمانان جهان است؛ نماد فرهنگ اسلامی ایرانی که در آن عبادت، هنر، دانش و حماسه در هم آمیختهاند.
ریشههای تاریخی و جایگاه معنویساخت مسجد جامع گوهرشاد به سال ۸۱۸ هجری قمری بازمیگردد؛ زمانی که گوهرشاد آغا، همسر شاهرخبن تیمور گورکانی و از زنان فرهیخته و بانفوذ دوران تیموری، در جوار حرم مطهر امام رضا(ع) بنای مسجدی عظیم و زیبا را بنیان نهاد. معمار برجسته آن، قوامالدین شیرازی، با الهام از اصول معماری اسلامی ایران، طرحی پدید آورد که هماهنگی میان روح و ماده در آن به کمال رسیده است. مسجد در ضلع جنوبی حرم مطهر رضوی قرار دارد و با گنبد فیروزهای، چهار ایوان، هفت شبستان، دو مناره بلند و تزئینات خیرهکننده از کاشیهای معرق و خطاطیهای ثلث و نسخ و نستعلیق، یکی از شاهکارهای ماندگار هنر اسلامی در جهان شناخته میشود.
در طول قرنها، این بنا بارها بهدلیل زلزله، تهاجمات نظامی و گذر زمان آسیب دیده؛ اما هر بار با مرمتهای متعدد در دوران صفویه، افشاریه و قاجاریه، به زندگی بازگشته و همچنان بهعنوان یکی از زیباترین و پررونقترین مساجد مشهد پابرجا مانده است.
جایگاه اجتماعی و فرهنگی مسجد گوهرشاد از همان آغاز تأسیس، تنها محل عبادت نبود؛ بلکه یکی از مراکز اصلی تحصیل، مشورتهای دینی، فعالیتهای فرهنگی و خدمات اجتماعی بهشمار میرفت. در این مسجد، علمای بزرگ مشهد در قرون گوناگون مجالس درس داشتهاند؛ مردم در آن به دادخواهی میپرداختند و تصمیمات مهم اجتماعی و مذهبی در صحنها و ایوانهای آن گرفته میشد. حضور دائمی نمازگزاران در شب و روز، اقامه نمازهای جماعت، مراسم اعتکاف و برگزاری مجالس سوگواری در ایام محرم و ماه رمضان، این مسجد را به قلب تپنده زندگی دینی شهر بدل کرده است.
گزارشهای بینالمللی، مسجد گوهرشاد را پس از مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص)، سومین مسجد پرمراجعه جهان اسلام میدانند. این جایگاه، نهتنها بهسبب وسعت و شکوه معماری، بلکه بهدلیل پویایی فرهنگی و اجتماعی آن است. برنامههای دینی، آموزشی و قرآنی، خدمات رفاهی برای زائران و فعالیتهای فرهنگی مداوم باعث شده است، این مسجد الگویی برای دیگر بناهای مذهبی جهان اسلام باشد.
نقش سیاسی و مذهبی مسجد گوهرشادمسجد گوهرشاد مشهد، فراتر از یک بنای عبادی، همواره کانون تحولات سیاسی و مذهبی مهمی در ایران بوده است. در تاریخ معاصر، این مسجد شاهد وقوع دو حادثه بزرگ است که گاه با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند:
۱. به توپ بستن توسط روسها (سال ۱۳۳۱ ه.ق): این واقعه در دوران استبداد صغیر و پس از درگیریهای مشروطهخواهان و مخالفانشان رخ داد. نیروهای روس با حمله به مسجد، آن را به توپ بستند؛ آثاری از این گلولهباران، همچنان بر گنبد طلا قابل مشاهده است.
۲. قیام علیه سیاستهای رضاشاه (تیر ۱۳۱۴ خورشیدی؛ واقعه بهلول): این حادثه به اوج اعتراضات علیه سیاستهای ضددینی و تغییر لباس اجباری رضاشاه، بهویژه طرح اجبار به استفاده از کلاه شاپو، تبدیل شد.
هنگامی که آیتالله سیدحسین قمی(ره) برای اعتراض به این سیاستها عازم تهران شد، نیروهای نظامی خانه ایشان را در شهرری محاصره کردند. خبر دستگیری آیتالله قمی، احساسات مردم متدین مشهد را جریحهدار ساخت و منجر به اجتماع عظیم مردم و بزرگان شهر در مسجد گوهرشاد شد. در این تحصن، روحانیان مردم را به مقاومت فراخواندند و حجتالاسلام محمدتقی بهلول(ره) با سخنرانیهای آتشین، سیاستهای حکومت را محکوم کرد.
این تجمع بزرگ در نهایت با فرمان نظامی و یورش خونین نیروهای ارتش به مسجد سرکوب شد. واقعه گوهرشاد، با وجود سرکوب خشونتآمیز، به نمادی ماندگار از مقاومت دینی و بیداری اسلامی ملت ایران در برابر استبداد پهلوی اول بدل گشت و جایگاه مسجد را به پایگاهی تاریخی برای مبارزات اعتقادی ارتقا داد.
خدمات اجتماعی و موقوفاتمسجد گوهرشاد، نهتنها از نظر عبادی و فرهنگی مرکزیت دارد، بلکه در عرصه خدمات اجتماعی نیز از گذشته تاکنون نقش مؤثری ایفا کرده است. این مسجد دارای موقوفات گستردهای است که از زمان بانی آن، گوهرشاد بیگم، شکل گرفته و در طول تاریخ توسط خیران و مؤمنان توسعه یافته است. درآمد این موقوفات صرف امور عامالمنفعه، مانند نگهداری بنا، کمک به نیازمندان، برگزاری مراسم مذهبی و پشتیبانی از فعالیتهای آموزشی و فرهنگی میشود. وقف در این مسجد، تجلی اندیشه پیوند عبادت با خدمت اجتماعی است و همین امر تداوم نقش مسجد را در جامعه تضمین کرده است.
نماد وحدت دینی و فرهنگیاز منظر معماری و معنا، مسجد گوهرشاد جلوهگاه همگرایی زیبایی و ایمان است. نقش و نگارهای کاشیها، کتیبههای قرآنی، اشعار فارسی مذهبی و هماهنگی رنگها و تناسبات هندسی، روح بیننده را به عالم معنا میبرد. این مسجد نهتنها مأمن زائران حرم رضوی، بلکه میراث همه مسلمانان جهان است؛ نماد فرهنگ اسلامی ایرانی که در آن عبادت، هنر، دانش و حماسه در هم آمیختهاند.