آیتالله اعرافی
همایش کتاب سال حوزه باید ابزاری راهبردی برای هدایت پژوهشها باشد
مدیر حوزههای علمیه کشور با تأکید بر نقش راهبردی حوزه در شکلدهی به تمدن نوین اسلامی گفت: ما باید کاری کنیم که همایش کتاب سال حوزه به ابزاری راهبردی برای هدایت پژوهشهای حوزوی تبدیل شود.
آیتالله علیرضا اعرافی در همایش کتاب سال حوزه، ضمن گرامیداشت ماه شعبان، میلاد حضرت بقیةاللهالاعظم(عج) و ایامالله دهه مبارک فجر، از حضور علما، اساتید، پژوهشگران و فرهیختگان حوزوی در این همایش تقدیر کرد.
مدیر حوزههای علمیه کشور همچنین از پیام و بیانات آیتاللهالعظمی جوادی آملی قدردانی کرد و ضمن تبریک به برگزیدگان بخشهای کتاب، مقاله و پایاننامه، از ناشران و مؤسسات علمی حائز رتبههای برتر و نیز برگزارکنندگان، داوران و دستاندرکاران دبیرخانه همایش کتاب سال حوزه تشکر کرد.
ترسیم تمدن نوین اسلامی؛ مأموریت راهبردی حوزه
وی با اشاره به پیام «حوزه پیشرو و سرآمد»، محور پنجم این پیام را «نوآوریهای تمدنی در چارچوب پیام جهانی اسلام» عنوان کرد و گفت: در این سند مهم و کلیدی، رهبر معظم انقلاب این محور را برجستهترین انتظار از حوزه علمیه دانستهاند.
آیتالله اعرافی با اشاره به سخنان تاریخی بنیانگذار انقلاب اسلامی پس از حمله دژخیمان پهلوی به مدرسه فیضیه در سال ۱۳۴۲، تأکید کرد: آن روزها سخن از استقرار تمدن اسلامی شاید برای برخی بلندپروازانه جلوه مینمود؛ اما گذر زمان نشان داد که ایمان و استقامت، موانع را از میان برمیدارد و سنت الهی بر کید دشمنان غلبه دارد.
وی افزود: استقرار تمدن نوین اسلامی، برترین هدف دنیایی انقلاب اسلامی است و حوزه علمیه در این مسیر وظیفهای خطیر دارد؛ نخست باید شاکله این تمدن را طراحی کند و سپس به تبیین، ترویج و فرهنگسازی آن بپردازد. این رسالت، از مصادیق برجسته «بلاغ مبین» است.
آیتالله اعرافی تصریح کرد: فلسفه اسلامی باید برای مسائل اساسی خود امتداد اجتماعی ترسیم کند و فقه نیز با گسترش میدان دید و نوآوری در استنباط مسائل نوپدید، احکام و چارچوبهای تمدنی را مشخص سازد.
شهید صدر(ره)؛ معمار اندیشه معاصر اسلامی
آیتالله اعرافی در ادامه به شخصیت گرانقدر و ممتاز شهید آیتالله سید محمدباقر صدر اشاره کرد و ایشان را از معماران اندیشه اسلامی در عصر حاضر و جهان معاصر دانست و ابراز کرد: شهید صدر هنگام شهادت ۴۷ یا ۴۸ سال داشتند و عظمت و نبوغ علمی و فکری ایشان چنان است که امروز در هر درس فقه، اصول، حدیث، کلام و تفسیر که حضور پیدا کنیم، نام بلند ایشان با آرای بکر و نوآورانهشان حضور دارد.
مدیر حوزههای علمیه تصریح کرد: ایشان نابغه بزرگی بودند که در دهه سوم عمر مبارک خود، کتابها و نظریات بزرگی مانند «فلسفتنا»، «اقتصادنا» و «الاسس المنطقیه» را در کنار همه آثار حوزههای فقهی خود بر جهان اسلام نورافشانی کرد و معادلات و موازنات علمی و فکری عالم اسلام را تغییر داد و به جریانهای اسلامی اقتدار معرفتی و گفتمانی در برابر گفتمانهای لیبرالیستی و سوسیالیستی و اندیشههای انحرافی بخشید.
وی تأکید کرد: بهحق شهید صدر از معماران اندیشه معاصر اسلامی است و با اتکا بر منابع اصیل و روشهای استوار، نوآوریهای بزرگی در تبیین اسلام و دفاع از اندیشه اسلامی در برابر سیل مهاجم اندیشههای غربی و انحرافی داشت. ایشان در چنین جایگاه بلندی برای طلاب و اساتید جوان که امروز وارثان و میراثبران این بزرگان هستند، قرار دارند.
شهید صدر(ره) تمام آینده خویش را قربانی راه اسلام و انقلاب اسلامی کرد
آیتالله اعرافی با تأکید بر اینکه شخصیتهایی چون شهید صدر از پشتوانههای مستحکم گفتمان انقلاب اسلامی هستند، تصریح کرد: شهید صدر میتوانست خود را از گفتمان انقلاب اسلامی جدا کند و بماند؛ اما همه وجود خود، نبوغ و تمام آینده خویش را قربانی راه اسلام و انقلاب اسلامی کرد؛ راهی که ملت ایران بههمراه امام راحل آن را پیمودند.
وی با اشاره به آخرین روزهای حیات این شهید بزرگوار افزود: بارها از سوی رژیم بعث صدام به ایشان پیام رسید که اگر دست از گفتمان امام و نام امام برداری، آزاد خواهی شد و «سیدالعراق» باقی خواهی ماند. این پیام صدام به او بود که دست از امام و انقلاب اسلامی بردار؛ اما هنگامی که به ایشان گفتند: اعدام در انتظار توست، شهید صدر برخاست، عبا را بر دوش گرفت و فرمود: «اِنّی مُسْتَعِدٌّ لِلْاِعْدام» (من برای اعدام آمادهام) و به سوی شهادت در راه خدا گام برداشت.
مدیر حوزههای علمیه خاطرنشان کرد: این نابغه بزرگ و این چهره تابناک فکر و اندیشه اسلامی، اینگونه هم در میدان نظر، آن عرصههای بلند را گشود و میدانهای بزرگ را به روی ما گشود و هم در میدان عمل، در جهان و در راه خدا مقاومت کرد و تا مرزهای شهادت پیش تاخت.
چهار نوآوری بنیادین که مرزهای علوم اسلامی را گسترش داد
آیتالله اعرافی «شناخت ریشهای اندیشههای رقیب»، «تبیین دقیق و منصفانه»، «نقد دقیق و پاسخ استوار»، «ارائه نظریههای بدیع»، « آشنایی با گفتمانهای دانشگاهی و بینالمللی»، «روش عمیق و اجتهادی» و «قدرت بیان و قلم» را هفت ویژگی ممتاز روش علمی شهید صدر(ره) عنوان کرد و چهار دستاورد بنیادین ایشان را که منشأ تحولات بعدی شد، به این شرح برشمرد:
۱. روش نوین در فلسفه (فلسفتنا): ارائه روشی جدید و ناب در فلسفه اسلامی و غنیسازی پرونده فلسفی و کلامی شیعه؛
۲. نظامسازی در اقتصاد اسلامی (اقتصادنا): آموختن راه و رسم نظامسازی مجتهدانه و دور از انحراف به حوزههای علمیه؛
۳. بنیانگذاری منطق استقرا (الاسس المنطقیه للاستقراء): ارائه تقریری جدید از روش استقرا با بیانی عمیق که حتی در دانش حساب احتمالات نیز انعکاس یافت؛
۴. تفسیر نوین قرآن (محاضرات قرآنی): ارائه دیدگاههای بدیع در حوزه تفسیر و علوم قرآنی.
تغییر معادلات فکری؛ هنر بزرگ شهید صدر
آیتالله اعرافی تأکید کرد: این کار سادهای نیست. ما ممکن است پرسشی را پاسخ دهیم یا شبههای را برطرف کنیم، اما اینکه کسی مانند شهید صدر یا شهید مطهری و امثال این بزرگواران، بتواند در متن گفتمانهای ملی و فراملی حضور پیدا کند و معادلات علمی را تغییر دهد، هنر بزرگی است که از همه برنمیآید و اساتید بزرگ و جوانان هوشمند ما در حوزه باید این راه نورانی را طی کنند.
تکریم آیتالله فیاضی و جایگاه کتاب سال حوزه
آیتالله اعرافی در ادامه، از مقام علمی آیتالله فیاضی تجلیل کرد و با اشاره به بیش از نیمقرن تلاش علمی این استاد برجسته، او را از چهرههای اثرگذار حوزههای علمیه دانست.
مدیر حوزههای علمیه درباره جشنواره کتاب سال حوزه نیز گفت: کتاب سال حوزه آینه تحقیقات حوزوی است؛ هرچند هنوز بازتابدهنده همه ظرفیتهای پژوهشی حوزه نیست. باید از حالت انفعال در ارائه دستاوردهای علمی خارج شویم و این رویداد را به ابزاری راهبردی برای هدایت آینده پژوهشهای حوزوی تبدیل کنیم. کتاب سال حوزه باید به مرجعی ملی و بینالمللی در حوزه اندیشه دینی تبدیل شود و در مسیر راهبری علم و تولید فکر اثرگذار باشد.
تحولات جدید در حوزههای علمیه
آیتالله اعرافی همچنین به برخی اقدامات جدید در حوزههای علمیه اشاره کرد که از جمله آنها میتوان به این موارد اشاره کرد:
۱. توسعه فقه معاصر: این حوزه بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی تحقیقاتی و آموزشی حوزه مورد توجه ویژه قرار گرفته است.
۲. راهاندازی ستادهای راهبری علم: ستادهایی برای راهبری علمی در عرصههای کلیدی از جمله فقه معاصر، نظامات اجتماعی، اندیشه حکمی و ادبیات فارسی و عربی آغاز بهکار کردهاند تا تحقیقات هدفمند و متمرکز پیش برود.
۳. راهاندازی درسهای تحقیقاتی و عالی: در شش حوزه دانشی که به تصویب رسیده، درسهای تحقیقاتی ویژهای برای پرورش محققان تراز اول طراحی و اجرا میشود.
۴. برگزاری دوره دوم و عمیقتر دروس خارج: طرحی برای تعمیق بیشتر سطوح عالی اجتهاد و برگزاری دورههای تکمیلی دروس خارج در دست اجراست.
۵. رسمیتبخشی به متون و درسهای باسابقه: متون و سنتهای دیرینه آموزشی در حوزه که سالها بهصورت غیررسمی تدریس میشده، رسمیت یافته و ساختارمند میشوند.
۶. تولید رویدادهای مهم علمی: نتایج پروژههای علمی کلان حوزه که حاصل سالها تلاش جمعی است، بهزودی در قالب ۳۰ تا ۴۰ جلد کتاب ارزشمند منتشر و رونمایی خواهد شد.
۷. توسعه و تعمیق رشتهها و درسهای خارج در بلاد: رشتههای تخصصی متنوع در سطح حوزه گسترش یافته و برگزاری درسهای خارج در شهرستانها و بلاد مختلف نیز تعمیق و تقویت میشود.
۸. راهاندازی سامانه محققان: این سامانه با هدف رتبهبندی پژوهشگران حوزوی و هدفمندسازی پژوهشها طراحی و اجرا شده است تا از موازیکاری جلوگیری کرده و تحقیقات به سمت نیازهای واقعی هدایت شود.
مدیر حوزههای علمیه در پایان، با تأکید بر نقش اساتید و طلاب جوان در آیندهسازی حوزه، تصریح کرد: حجم تحولات علمی و پرسشهای نوپدید در عرصه ملی و بینالمللی بسیار گسترده است و همت مضاعف نسل جوان حوزه را میطلبد تا بتوانیم در کارزارهای فکری و تمدنی، حضوری فعال و اثرگذار داشته باشیم.
مدیر حوزههای علمیه کشور همچنین از پیام و بیانات آیتاللهالعظمی جوادی آملی قدردانی کرد و ضمن تبریک به برگزیدگان بخشهای کتاب، مقاله و پایاننامه، از ناشران و مؤسسات علمی حائز رتبههای برتر و نیز برگزارکنندگان، داوران و دستاندرکاران دبیرخانه همایش کتاب سال حوزه تشکر کرد.
ترسیم تمدن نوین اسلامی؛ مأموریت راهبردی حوزه
وی با اشاره به پیام «حوزه پیشرو و سرآمد»، محور پنجم این پیام را «نوآوریهای تمدنی در چارچوب پیام جهانی اسلام» عنوان کرد و گفت: در این سند مهم و کلیدی، رهبر معظم انقلاب این محور را برجستهترین انتظار از حوزه علمیه دانستهاند.
آیتالله اعرافی با اشاره به سخنان تاریخی بنیانگذار انقلاب اسلامی پس از حمله دژخیمان پهلوی به مدرسه فیضیه در سال ۱۳۴۲، تأکید کرد: آن روزها سخن از استقرار تمدن اسلامی شاید برای برخی بلندپروازانه جلوه مینمود؛ اما گذر زمان نشان داد که ایمان و استقامت، موانع را از میان برمیدارد و سنت الهی بر کید دشمنان غلبه دارد.
وی افزود: استقرار تمدن نوین اسلامی، برترین هدف دنیایی انقلاب اسلامی است و حوزه علمیه در این مسیر وظیفهای خطیر دارد؛ نخست باید شاکله این تمدن را طراحی کند و سپس به تبیین، ترویج و فرهنگسازی آن بپردازد. این رسالت، از مصادیق برجسته «بلاغ مبین» است.
آیتالله اعرافی تصریح کرد: فلسفه اسلامی باید برای مسائل اساسی خود امتداد اجتماعی ترسیم کند و فقه نیز با گسترش میدان دید و نوآوری در استنباط مسائل نوپدید، احکام و چارچوبهای تمدنی را مشخص سازد.
شهید صدر(ره)؛ معمار اندیشه معاصر اسلامی
آیتالله اعرافی در ادامه به شخصیت گرانقدر و ممتاز شهید آیتالله سید محمدباقر صدر اشاره کرد و ایشان را از معماران اندیشه اسلامی در عصر حاضر و جهان معاصر دانست و ابراز کرد: شهید صدر هنگام شهادت ۴۷ یا ۴۸ سال داشتند و عظمت و نبوغ علمی و فکری ایشان چنان است که امروز در هر درس فقه، اصول، حدیث، کلام و تفسیر که حضور پیدا کنیم، نام بلند ایشان با آرای بکر و نوآورانهشان حضور دارد.
مدیر حوزههای علمیه تصریح کرد: ایشان نابغه بزرگی بودند که در دهه سوم عمر مبارک خود، کتابها و نظریات بزرگی مانند «فلسفتنا»، «اقتصادنا» و «الاسس المنطقیه» را در کنار همه آثار حوزههای فقهی خود بر جهان اسلام نورافشانی کرد و معادلات و موازنات علمی و فکری عالم اسلام را تغییر داد و به جریانهای اسلامی اقتدار معرفتی و گفتمانی در برابر گفتمانهای لیبرالیستی و سوسیالیستی و اندیشههای انحرافی بخشید.
وی تأکید کرد: بهحق شهید صدر از معماران اندیشه معاصر اسلامی است و با اتکا بر منابع اصیل و روشهای استوار، نوآوریهای بزرگی در تبیین اسلام و دفاع از اندیشه اسلامی در برابر سیل مهاجم اندیشههای غربی و انحرافی داشت. ایشان در چنین جایگاه بلندی برای طلاب و اساتید جوان که امروز وارثان و میراثبران این بزرگان هستند، قرار دارند.
شهید صدر(ره) تمام آینده خویش را قربانی راه اسلام و انقلاب اسلامی کرد
آیتالله اعرافی با تأکید بر اینکه شخصیتهایی چون شهید صدر از پشتوانههای مستحکم گفتمان انقلاب اسلامی هستند، تصریح کرد: شهید صدر میتوانست خود را از گفتمان انقلاب اسلامی جدا کند و بماند؛ اما همه وجود خود، نبوغ و تمام آینده خویش را قربانی راه اسلام و انقلاب اسلامی کرد؛ راهی که ملت ایران بههمراه امام راحل آن را پیمودند.
وی با اشاره به آخرین روزهای حیات این شهید بزرگوار افزود: بارها از سوی رژیم بعث صدام به ایشان پیام رسید که اگر دست از گفتمان امام و نام امام برداری، آزاد خواهی شد و «سیدالعراق» باقی خواهی ماند. این پیام صدام به او بود که دست از امام و انقلاب اسلامی بردار؛ اما هنگامی که به ایشان گفتند: اعدام در انتظار توست، شهید صدر برخاست، عبا را بر دوش گرفت و فرمود: «اِنّی مُسْتَعِدٌّ لِلْاِعْدام» (من برای اعدام آمادهام) و به سوی شهادت در راه خدا گام برداشت.
مدیر حوزههای علمیه خاطرنشان کرد: این نابغه بزرگ و این چهره تابناک فکر و اندیشه اسلامی، اینگونه هم در میدان نظر، آن عرصههای بلند را گشود و میدانهای بزرگ را به روی ما گشود و هم در میدان عمل، در جهان و در راه خدا مقاومت کرد و تا مرزهای شهادت پیش تاخت.
چهار نوآوری بنیادین که مرزهای علوم اسلامی را گسترش داد
آیتالله اعرافی «شناخت ریشهای اندیشههای رقیب»، «تبیین دقیق و منصفانه»، «نقد دقیق و پاسخ استوار»، «ارائه نظریههای بدیع»، « آشنایی با گفتمانهای دانشگاهی و بینالمللی»، «روش عمیق و اجتهادی» و «قدرت بیان و قلم» را هفت ویژگی ممتاز روش علمی شهید صدر(ره) عنوان کرد و چهار دستاورد بنیادین ایشان را که منشأ تحولات بعدی شد، به این شرح برشمرد:
۱. روش نوین در فلسفه (فلسفتنا): ارائه روشی جدید و ناب در فلسفه اسلامی و غنیسازی پرونده فلسفی و کلامی شیعه؛
۲. نظامسازی در اقتصاد اسلامی (اقتصادنا): آموختن راه و رسم نظامسازی مجتهدانه و دور از انحراف به حوزههای علمیه؛
۳. بنیانگذاری منطق استقرا (الاسس المنطقیه للاستقراء): ارائه تقریری جدید از روش استقرا با بیانی عمیق که حتی در دانش حساب احتمالات نیز انعکاس یافت؛
۴. تفسیر نوین قرآن (محاضرات قرآنی): ارائه دیدگاههای بدیع در حوزه تفسیر و علوم قرآنی.
تغییر معادلات فکری؛ هنر بزرگ شهید صدر
آیتالله اعرافی تأکید کرد: این کار سادهای نیست. ما ممکن است پرسشی را پاسخ دهیم یا شبههای را برطرف کنیم، اما اینکه کسی مانند شهید صدر یا شهید مطهری و امثال این بزرگواران، بتواند در متن گفتمانهای ملی و فراملی حضور پیدا کند و معادلات علمی را تغییر دهد، هنر بزرگی است که از همه برنمیآید و اساتید بزرگ و جوانان هوشمند ما در حوزه باید این راه نورانی را طی کنند.
تکریم آیتالله فیاضی و جایگاه کتاب سال حوزه
آیتالله اعرافی در ادامه، از مقام علمی آیتالله فیاضی تجلیل کرد و با اشاره به بیش از نیمقرن تلاش علمی این استاد برجسته، او را از چهرههای اثرگذار حوزههای علمیه دانست.
مدیر حوزههای علمیه درباره جشنواره کتاب سال حوزه نیز گفت: کتاب سال حوزه آینه تحقیقات حوزوی است؛ هرچند هنوز بازتابدهنده همه ظرفیتهای پژوهشی حوزه نیست. باید از حالت انفعال در ارائه دستاوردهای علمی خارج شویم و این رویداد را به ابزاری راهبردی برای هدایت آینده پژوهشهای حوزوی تبدیل کنیم. کتاب سال حوزه باید به مرجعی ملی و بینالمللی در حوزه اندیشه دینی تبدیل شود و در مسیر راهبری علم و تولید فکر اثرگذار باشد.
تحولات جدید در حوزههای علمیه
آیتالله اعرافی همچنین به برخی اقدامات جدید در حوزههای علمیه اشاره کرد که از جمله آنها میتوان به این موارد اشاره کرد:
۱. توسعه فقه معاصر: این حوزه بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی تحقیقاتی و آموزشی حوزه مورد توجه ویژه قرار گرفته است.
۲. راهاندازی ستادهای راهبری علم: ستادهایی برای راهبری علمی در عرصههای کلیدی از جمله فقه معاصر، نظامات اجتماعی، اندیشه حکمی و ادبیات فارسی و عربی آغاز بهکار کردهاند تا تحقیقات هدفمند و متمرکز پیش برود.
۳. راهاندازی درسهای تحقیقاتی و عالی: در شش حوزه دانشی که به تصویب رسیده، درسهای تحقیقاتی ویژهای برای پرورش محققان تراز اول طراحی و اجرا میشود.
۴. برگزاری دوره دوم و عمیقتر دروس خارج: طرحی برای تعمیق بیشتر سطوح عالی اجتهاد و برگزاری دورههای تکمیلی دروس خارج در دست اجراست.
۵. رسمیتبخشی به متون و درسهای باسابقه: متون و سنتهای دیرینه آموزشی در حوزه که سالها بهصورت غیررسمی تدریس میشده، رسمیت یافته و ساختارمند میشوند.
۶. تولید رویدادهای مهم علمی: نتایج پروژههای علمی کلان حوزه که حاصل سالها تلاش جمعی است، بهزودی در قالب ۳۰ تا ۴۰ جلد کتاب ارزشمند منتشر و رونمایی خواهد شد.
۷. توسعه و تعمیق رشتهها و درسهای خارج در بلاد: رشتههای تخصصی متنوع در سطح حوزه گسترش یافته و برگزاری درسهای خارج در شهرستانها و بلاد مختلف نیز تعمیق و تقویت میشود.
۸. راهاندازی سامانه محققان: این سامانه با هدف رتبهبندی پژوهشگران حوزوی و هدفمندسازی پژوهشها طراحی و اجرا شده است تا از موازیکاری جلوگیری کرده و تحقیقات به سمت نیازهای واقعی هدایت شود.
مدیر حوزههای علمیه در پایان، با تأکید بر نقش اساتید و طلاب جوان در آیندهسازی حوزه، تصریح کرد: حجم تحولات علمی و پرسشهای نوپدید در عرصه ملی و بینالمللی بسیار گسترده است و همت مضاعف نسل جوان حوزه را میطلبد تا بتوانیم در کارزارهای فکری و تمدنی، حضوری فعال و اثرگذار داشته باشیم.