نقش حوزه علمیه در ساخت بعد معرفتی تمدن نوین اسلامی در گفتمان شهید امام خامنهای(قد)
امروز حوزههای علمیه، همزمان با رشد پرسشهای داخلی و بینالمللی در عرصه دینورزی، با نیازهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی دستگاههای حاکمیتی، در میدان مطالبهگری معرفتی قرار گرفتهاند. از دیدگاه آیتاللهالعظمی شهید امام خامنهای(قد)، انجام این مسئولیت بدون شناخت موضوعی دقیق و بدون پشتوانه مطالعات و تحقیقات تخصصی، ثمربخش نخواهد بود. شهید امام خامنهای(قد) حوزه را خاستگاه تولید معرفت و تأمینکننده خوراک فکری انقلاب میدانند؛ بهگونهای که «تمدنسازی» بدون تحول درونی و آمادگی علمیِ حوزه امکان تحقق نمییابد. این مقاله که به قلم آقایان: علیرضا استادیان خانیو عیسی مولوی وردنجانی نگارش یافته و در شماره ۶ نشریه علمی علم و تمدن در اسلام چاپ شده است، با تمرکز بر اندیشه ایشان، تلاش میکند تصویر تمدن نوین اسلامی و جایگاه علم و معرفت در آن را صورتبندی کند و سپس، کارکردهای معرفتی حوزههای علمیه را بهعنوان زیربنای «نرمافزار تمدنی» استخراج و جمعبندی نماید؛ بنابراین در این پژوهش، ضمن بررسی پیوند معرفت و ساخت تمدن، صرفاً بعد معرفتی و نرمافزاریِ نقش حوزهها پیگیری میشود.
رسالت نظریهپردازی حوزههای علمیه در مدیریت نظام اسلامی
آیتاللهالعظمی شهید امام خامنهای(قد) قائلاند: «[اینکه] نظام مستظهر به حوزههای علمیه است، بهخاطر این است که نـظریهپردازی سـیاسی و نـظریهپردازی در همه جریانهای اداره یک ملت و یک کشور در نظام اسلامی به عهده علمای دین است. آنکسانی مـیتوانند در بـاب نـظام اقتصادی، در باب مدیریت، در باب مسائل جنگ و صلح، در باب مسائل تربیتی و مسائل فـراوان دیـگر، نظر اسلام را ارائه بدهند که متخصص دینی باشند و دین را بشناسند. اگر جای این نظریهپردازی پر نشد، اگر عـلمای دیـن این کار را نکردند، نظریههای غربی، نظریههای غیردینی، نظریههای مادی، جای آنها را پر خـواهد کـرد. هیچ نظامی، هیچ مجموعهای در خلأ نمیتواند مـدیریت کـند؛ یـک نظام مدیریتی دیگری، یک نظام اقتصادی دیـگری، یـک نظام سیاسی دیگری که ساخته و پرداخته اذهان مادی است، میآید و جایگزین میشود؛ همچنان کـه در آن مواردی که این خلأها مـحسوس شـد و وجود داشـت، ایـن اتـفاق افتاد. اینکه بنده درباره علوم انـسانی در دانـشگاهها و خطر این دانشهای ذاتاً مسموم هشدار دادم - هم به دانشگاهها، هم به مسئولان- بهخاطر همین است. این علوم انسانیای که امروز رایج اسـت، مـحتواهایی دارد که ماهیتاً معارض و مخالف بـا حـرکت اسلامی و نظام اسلامی است؛ متکی برجهانبینی دیگری است، حرف دیگری دارد، هدف دیـگری دارد. وقـتی اینها رایج شد، مدیران بـر اسـاس آنها تربیت میشوند؛ هـمین مـدیران میآیند در رأس دانشگاه، در رأس اقـتصاد کـشور، در رأس مسائل سیاسی داخلی، خارجی، امنیت، غیره و غیره قرار میگیرند. حوزههای علمیه و علمای دین پشـتوانههایی هستند که موظفاند، نظریات اسلامی را در ایـن زمـینه از متون الهـی بـیرون بـکشند، مشخص کنند، آنها را در اخـتیار بگذارند، برای برنامهریزی، برای زمینهسازیهای گوناگون. پس نظام اسلامی پشتوانهاش علمای دین و علمای صاحبنظر و نظریات اسـلامی اسـت؛ لذا نظام موظف به حمایت از حوزههای عـلمیه اسـت؛ چـون تـکیهگاه اوسـت. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مـهر۱۳۸۹)
بـرای اینکه حوزههای علمیه بتوانند در مسیر رسیدن به تمدن نوین اسلامی حرکت کنند، باید در مرحله نخست، تـمدن نـوین اسـلامی را ترسیم کنیم و در مرحله دوم شاخصههای حوزه علمیه تـمدنسـاز را بـه دسـت آوریـم. لازم بـه ذکر است که حوزههای علمیه کارکردهای مختلفی همچون تبلیغ، آموزش و تربیت نیز دارد که در این مقاله تنها بعد معرفتی و ساخت بخش نرمافزاری تمدن اسلامی توسط حوزههای علمیه بـررسی خواهد شد.
نقش حوزههای علمیه در پیریزی نظام ارزشمحور و دانشی تمدن نوین اسلامی
یکی از مفاهیم اصـلی تمدنساز در اندیشه حضرت آیتالله خامنهای(قد)، دانش توأم با معنویت است. (امام خامنهای، سـخنرانی ۲۹ آذر۱۳۸۳) ایشان در بررسی ادوار مختلف تـاریخ اسـلام، نگاهی دانشی داشته و زوال و صعود تمدنها را بر اساس ارجوقربدادن به علم ارزیابی نموده و اوج تمدنی را مساوی با سرآمدی علمی دانستهاند و همچنین بارها به مسئله علمآموزی غربیها از دانش مسلمین و مصادره علوم جهان اسلام تـوسط اروپاییها اشاره کردهاند. (امام خامنهای، سخنرانی11 مرداد۱۳۹۵) در این جهانبینی علم از دل دین میجوشد و علم با دین تنافی ندارد. بهعبارتدیگر معرفت زیرساخت تمدن اسلامی است و این نظام معرفتی، نهتنها منافاتی با علم ندارد که خـود بـاعث تولید علم و زمینهساز زایش تمدنی است. (امام خامنهای، سخنرانی۱۴ بهمن۱۳۷۶) در این دیدگاه، تمدن، زندگی توأم با نظم علمی عنوان شده است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ آذر۱۳۸۳)
ایشان راهکار ایجاد تمدن نوین اسلامی را ایجاد نظام ارزشـی و دانـشی میدانند؛ از اینرو بر مباحثی همچون «اسلامیسازی علوم انسانی» «تحول حوزههای علمیه» و ایفای نقش مادری توسط حوزههای علمیه تأکید داشتهاند. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۷ آذر۱۳۸۹)
از اینرو میتوان گفت، ساخت تمدن نـوین اسـلامی بدون ایجاد نظام معرفتی ازنظر ایشان مقدور نیست و حوزههای علمیه، همانگونه که نقش تأسیسی برای انقلاب اسلامی داشتند، باید برای تداوم انقلاب اسلامی نیز برنامهریزی کنند. بهعبارتدیگر حوزه عـلمیه کـه عـلت موجده انقلاب است، خود عـلت مـبقیه انـقلاب هم است. (امام خامنهای، سخنرانی14 مهر۱۳۷۹) از نظر امام خمینی(قد) و شهید حضرت آیتالله خامنهای(قد)، حوزه علمیه، محور و هسته مرکزی جمهوری اسلامی و قوام حـرکت دیـنی و اسـلامی از منظر واقعی و آیندهنگرانه است. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۱ اسـفند۱۳۸۶)
ساختارشناسی و مؤلفههای تمدن نوین اسلامی
از منظر آقای شهید ایران(رض)
تمدن اسلامی از نظر حضرت آیتالله خامنهای، یک فرایند ۵ مرحلهای و رو به رشد است. ایشان در اینباره میفرمایند:
«یک انقلاب اسلامی داشتیم، بعد نظام اسلامی تشکیل دادیم، مرحله بعد تشکیل دولت اسلامی است، مرحله بعد تشکیل کشور اسلامی است، مرحله بعد تشکیل تمدن بینالملل اسلامی است. ما امروز در مرحله دولت اسلامی و کشور اسـلامی قـرار داریم.» ( امام خامنهای، سخنرانی ۶ آبان۱۳۸۶)
با بررسی سخنان و بیانات متعدد حضرت آیتالله خامنهای، میتوان گفت که تمدن اسلامی از منظر حضرت آیتالله خامنهای، دارای اصول ذیل است:
۱. فرایند جامعه رو بـه تـکامل است و یک تمدن پویا به سمت تعالی حرکت میکند. (امام خامنهای، ۲۵ شهریور۱۳۸۳)
۲. حق بر باطل پیروز خواهد شد و وعده خداوند مبنی بر حکومت مستضعفین محقق خواهد شد. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۷ فروردین۱۳۹۲)
۳. تمدن نـوین اسلامی ساختنی است، بهعبارت دیگر تمدن نـوین اسلامی هم اثباتاً و ثبوتاً قابل ایجاد است؛ ساخت تمدن، علاوه بر باور به امکان تحقق آن، نیازمند همت، اراده، تلاش و مجاهدت است. در ایـن رقـابت تـمدنی، حاشیهنشینی و گوشهگیری نهتنها باعث مصونیت نشده که انـزوا را بههمراه خواهد آورد. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۹ مهر۱۳۹۱)
۴. تمدن اسلامی حاصل یک فرایند مدرج و مرحلهبندی شده است که هر مرحله الزاماتی دارد کـه باید محقق شود و بدیهی است که بدون تحقق مرحله قبل، مرحله تـکمیلی بعدی امکانپذیر نخواهد بود. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۱ آذر۱۳۸۰)
۵. بازگشت مسلمانان به اصول اصیل اسلامی، بازگشت به قرآن و سنت و پرهیز از خرافات (امام خامنهای، سخنرانی ۲۶ شهریور۱۳۹۰)
۶. رسیدن به تمدن اسلامی مستلزم شناخت تمدن رقیب و عناصر تشکیلدهنده آن است. در شناخت عناصر تمدن رقیب، باید دستاوردهای مثبت و تحولات و اختراعات و ابتکارات را اخذ کرده و از آنان بیاموزیم و از سوی دیگر عناصری را که منبعث از نگرش فلسفی همچون اومانیسم و سکولاریسم و پراگماتیسم و... است، شناخته و آنها را طرد کرد. (امام خامنهای، سـخنرانی ۸ دی۱۳۹۴)
۷. در کنار شناخت تمدن غرب باید توجه داشت که این تمدن، در کنار گزارههای علمی و معرفتی و رسـیدن بـه نتایج عینی اقتصادی و اجتماعی، دارای بعدی ایدئولوژیک است که رسیدن به منافع اقتصادی را با هـر روشـی ازجمله تسلط غیرمشروع انسان بر انسانهای دیگر و همچنین تسلط بیحدومرز انسان بـر طبیعت را تـوجیه میکند و از همین مسیر بوده است که غرب با دستاندازی به منافع کشورهای آسیایی و آفـریقایی و... آنـان را مستعمره خود کرد که این مرحله شامل تسلط عینی و فیزیکی بر سرزمین مستعمره بـوده است. این درونمایه غیراخلاقی در تمدن غرب مایه زوال آنها شده است که در تمدن اسلامی، اخلاق جایگزین اعـمال خـلاف حقوق انسانها و عدالت جای ظلم را خواهد گرفت. (امام خامنهای، ۵ شهریور۱۳۸۷)
۸. غربشناسی یکی از اقـتضائات مـهم فـهم تمدنی از اسلام است و اینکه چگونه غرب از مرحله استعمار کهن به استعمار نو و سپس استعمار فرانو رسیده است، کمک میکند تا اسلامپژوه، به اقتضائات مطالعات خویش توجه داشته باشد و از سوی دیگر مرعوب نظریههای غربی که در کانتکس مفهومی لیبرالی یا سوسیالیستی زاده شده است، گرفتار نشود. (امام خامنهای، ۲۲ خرداد۱۳۸۳)
۹. امید و نشاط و نگاه روشن به آینده، اتکا به نیروهای داخلی، ایمان به شعار «ما میتوانیم» و پرهیز از ناامیدی و نیفتادن در دام جنگ روانی رسانهای دشمن، از لوازم حرکت در مسیر تمدنی است. (خامنهای، بیانیه گام دوم انقلاب۱۳۹۷)
۱۰. پرهـیز از تحجر، جمود، نگاه التقاطی و تکیه بر منابع اصیل اسلامی و فهم اجتهادی دین، از اقتضائات جنبش نـرمافزاری در تـولید نظریات سازنده تمدن اسلامی است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مـهر۱۳۸۹)
۱۱. اصلاح درونی حوزه و تحول در دانشهای حوزوی و استفاده از تجارب روز و وحدت حوزه و روحانیت با دانشگاهها، از ضرورتهای نظریهپردازی در دانش علوم انسانی اسلامی است (امام خامنهای، سخنرانی ۸ آذر۱۳۸۶) که این مهم در سایه حمایت حکومت از جریان علمی کشور امکانپذیر است. (خامنهای، ۱۴ اردیبهشت۱۳۸۷)
نقش راهبردی و کارکردهای چندگانه حوزههای علمیه
در معماری تمدن اسلامی
از دیدگاه حضرت آیتالله خامنهای(قد)، نگاه امروز به سمت عالمان دینی و روشنفکران جهان اسلام است و حوزههای علمیه هستند که میتوانند زیرساختهای تمدن اسلامی را ایجاد کنند. در ایـن منظر حوزه علمیه، محیط علمی زایـش تمدن نوین اسلامی است و حوزه علمیه با تکیه بر منابع دینی و دلالتهای عقل نظری و عقل علمی در راستای سعادت دنیوی و اخروی انسان تـلاش مـیکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۸ دی۱۳۹۴)
هرگونه سیاست فرهنگی در نظام اسلامی مبتنی بر مبانی فکری و ایدئولوژی نظام شکل میگیرد. در این بعد، حوزه باید بهمثابه یک کارگاه ایـدئولوژی برای نظام باشد که مبانی اسلامی را با تـوجه بـه مقتضیات نظام و کشور ارائه کـند. حوزههای علمیه در تصویر تمدنی، مرکز ایدئولوگهاست که مبانی اسلامی باید توسط حوزههای علمیه تدوین شود. (امام خامنهای، 7 آذر۱۳۶۸)
از ایـن مـنظر، حـوزه علمیه تمدنساز حوزهای با طرح تـحولی مـشخص و دقـیق (امام خامنهای، سخنرانی11 مـهر۱۳۹۵) دانشمحور، کمالگرا، دارای طلابی معتقد و دانشمند و نظریهپرداز است، در رویارویی با مشکلات و نارساییها علاوه بر انتقاد و نصح، راهکار جایگزین دارد، در نظریهپردازی کلان سیاسی، اجتماعی، فرهنگی فعال بوده و علاوه بر تسلط بر موضوعات روز، به اجراییبودن نظریات خرد خود در سه ساحت فوق توجه دارد، در حوزه فلسفههای مضاف و دانشهای بینرشتهای دارای نظریهپردازانی هوشمند است، فقه حکومتی را مبتنی بر فقه جواهری مبتنی بر عناصر زمان و مکان و مصلحت تدوین کرده و در عرصه نیروی انسانی، مدیرانی فقیه و آگاه به شرایط و بصیر تربیت میکند. حوزه علمیه مطلوب با جهان تعامل داشته و از روابط عالمانه با قطبهای علمی جهان استقبال کرده و از سوی دیگر بزرگترین مرکز تولید آگاهی نسبت به نارساییهای نظامهای سلطهگر لیبرالی و سوسیالیستی است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹) حوزه علمیه تمدنی در صحنههای متعدد فلسفی و فقهی و کلامی در دنیا نه غائب و نه مـنفعل اسـت بلکه بافکر نو و پاسخ به نیازهای نوبه نو فعال است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹)
سنت اجتهاد و چارچوب فهم دین در آن ارجمند است و در پناه آن، نظریهپردازی و آزادانـدیشی تـرویج میشود. در این منظر تمدنی، اجتهاد با همان شیوه درست و صحیح خود که تکیه به کتاب و سنت است و با آن متد معقولِ صحیحِ منطقیِ حسابشده پخته انجام بگیرد، بسیار خوب است. اجتهادها ولو نتایج مختلفی هم داشته بـاشد، مـوجب بالندگی است، موجب پیشرفت است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹)
منطق برداشت از متون دینی بهمعنای اصولگرایی در کتاب و سنت و وفاداری به ارزشهای اصیل و مبارزه با خرافات و انحرافات و احیای شریعت و نفی غربزدگی در حوزه علمیه تمدنساز نهادینهشده و تعصب و تحجر و خشونت میان ادیان یا مذاهب اسلامی و مخالفت با نوگرایی و عقلانیت که ارکان تفکر و تـمدن اسلامیاند، در آن جایی ندارد. (امام خامنهای، ۱۴ بهمن۱۳۹۰)
حوزه علمیه تمدنساز در حوزه نـظریهپردازی در شاخههای گوناگون علوم انسانی فعال بوده و در حوزه مبانی، مسائل و موضوعات علوم گوناگون انسانی با رهیافت جهانبینی توحیدی، نظریه دقـیق را بـا ابتنا بر منابع اصیل، استخراج و ترویج میکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹)
حوزه علمیه تمدنساز، زمـانشناس است و با بصیرت، آخرین رویدادهای اجتماعی را رصد میکند و پاسخگوی نیازهای معنوی بشریت است و در راه احیای توحید و اقامه شعائر دینی حرکت میکند. حوزه علمیه تمدنساز مجهز بـه قطبهای مسئلهیاب، رصـدگر و آیـندهپژوه و راهبردی است (امام خامنهای، سخنرانی۱۱ مهر۱۳۹۵) که او را در پیشرو بودن و هماهنگی احوال مقلدین با نصوص و اوامر و نواهی شرعی یاری میکند و فقه را بهصورت حداکثری در جامعه پیاده میسازد. ارتباط دوسویه او با سازمانها و مراکز اجرایی و علمی بهشکل وسیعی است که او را در رسیدن به حقایق اجتماعی و از سوی دیگر ارائه بهترین نظریه یاری میکند.
حوزه علمیه تمدنساز نسبت به نظامهای معرفتی رقیب آگاهی کافی دارد و نسبت به آسیبها و آلامـی کـه نظریههای معرفتی منهای خدا برای انسان تحمیل کرده است، آگاه بوده و برای زدودن جهانبینی مادی و اخلاق سکولاریستی تلاشگر است. (امام خامنهای، سخنرانی ۹ اردیبهشت۱۳۹۲)
حوزه علمیه انقلابی تمدنی متوجه کید و نیرنگ استعمار است و بر اساس سیره سلف علمای گذشته همواره مراقبت میکند تا استعمار و ایادی آنان در قالبهای مـختلف، نـفوذ نکرده و امیال لیبرالی خود را در جامه توجیهات دینی به مرده حقنه نکنند. (امام خمینی، سخنرانی ۳ اسفند۱۳۶۷) از این منظر، عالم حوزه تمدنساز میان دوست و دشمن تفاوت قائل شده و در تبیین علمی ارزشهای اسلامی همچون «وحدت»، «مصلحت امت اسلام» و «استقلال» کوشاسـت و تـکفیر و افراط را طرد میکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۱ مرداد ۱۳۹۵) بر اصول خود پافشاری میکند و مرعوب نسخههای غربی نخواهد شد. (امام خامنهای، ۲۶ شهریور۱۳۹۰)
عالم حـوزه تـمدنساز به ظرفیتهای داخلی جهان اسلام توجه داشته و با خودباوری و اعتقاد به اینکه تمدن نوین اسلامی محقق خواهد شد، در این مسیر حرکت میکند و نخبگان و اندیشمندان جوان را در حوزه تـولید عـلم تـشویق و تحریص میکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۸ دی۱۳۹۴)
حوزه علمیه مطلوب، آرمانگرا بوده و علاوه بـر ایـنکه بر حداقلها اکتفا نکرده، روزبهروز به پالایش داخلی خود پرداخته و تحول را بهعنوان محوری اساسی در درون خود پرورش داده و نـقد درونـی را راهـکار اصلاح امور درون حوزوی میداند. (امام خامنهای، ۲۰ شهریور۱۳۷۳)
از نظر حضرت آیتالله خامنهای(رض)، روال موجود حـوزه عـلمیه بـرای پاسخ به نیازهای فعلی نیز کافی نیست و برای ایفای نقش واقعی حوزههای علمیه، نـیازمند تـحول عمیق هستیم تا حوزه بتواند خلأهای تمدنی را پر کند تا بتواند در حوزه نظریهپردازی و جنبش نرمافزاری نـقش ایـفاء کند. (امام خامنهای، سخنرانی ۱ بهمن ۱۳۶۸)
آیتاللهالعظمی شهید امام خامنهای(قد) قائلاند: «[اینکه] نظام مستظهر به حوزههای علمیه است، بهخاطر این است که نـظریهپردازی سـیاسی و نـظریهپردازی در همه جریانهای اداره یک ملت و یک کشور در نظام اسلامی به عهده علمای دین است. آنکسانی مـیتوانند در بـاب نـظام اقتصادی، در باب مدیریت، در باب مسائل جنگ و صلح، در باب مسائل تربیتی و مسائل فـراوان دیـگر، نظر اسلام را ارائه بدهند که متخصص دینی باشند و دین را بشناسند. اگر جای این نظریهپردازی پر نشد، اگر عـلمای دیـن این کار را نکردند، نظریههای غربی، نظریههای غیردینی، نظریههای مادی، جای آنها را پر خـواهد کـرد. هیچ نظامی، هیچ مجموعهای در خلأ نمیتواند مـدیریت کـند؛ یـک نظام مدیریتی دیگری، یک نظام اقتصادی دیـگری، یـک نظام سیاسی دیگری که ساخته و پرداخته اذهان مادی است، میآید و جایگزین میشود؛ همچنان کـه در آن مواردی که این خلأها مـحسوس شـد و وجود داشـت، ایـن اتـفاق افتاد. اینکه بنده درباره علوم انـسانی در دانـشگاهها و خطر این دانشهای ذاتاً مسموم هشدار دادم - هم به دانشگاهها، هم به مسئولان- بهخاطر همین است. این علوم انسانیای که امروز رایج اسـت، مـحتواهایی دارد که ماهیتاً معارض و مخالف بـا حـرکت اسلامی و نظام اسلامی است؛ متکی برجهانبینی دیگری است، حرف دیگری دارد، هدف دیـگری دارد. وقـتی اینها رایج شد، مدیران بـر اسـاس آنها تربیت میشوند؛ هـمین مـدیران میآیند در رأس دانشگاه، در رأس اقـتصاد کـشور، در رأس مسائل سیاسی داخلی، خارجی، امنیت، غیره و غیره قرار میگیرند. حوزههای علمیه و علمای دین پشـتوانههایی هستند که موظفاند، نظریات اسلامی را در ایـن زمـینه از متون الهـی بـیرون بـکشند، مشخص کنند، آنها را در اخـتیار بگذارند، برای برنامهریزی، برای زمینهسازیهای گوناگون. پس نظام اسلامی پشتوانهاش علمای دین و علمای صاحبنظر و نظریات اسـلامی اسـت؛ لذا نظام موظف به حمایت از حوزههای عـلمیه اسـت؛ چـون تـکیهگاه اوسـت. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مـهر۱۳۸۹)
بـرای اینکه حوزههای علمیه بتوانند در مسیر رسیدن به تمدن نوین اسلامی حرکت کنند، باید در مرحله نخست، تـمدن نـوین اسـلامی را ترسیم کنیم و در مرحله دوم شاخصههای حوزه علمیه تـمدنسـاز را بـه دسـت آوریـم. لازم بـه ذکر است که حوزههای علمیه کارکردهای مختلفی همچون تبلیغ، آموزش و تربیت نیز دارد که در این مقاله تنها بعد معرفتی و ساخت بخش نرمافزاری تمدن اسلامی توسط حوزههای علمیه بـررسی خواهد شد.
نقش حوزههای علمیه در پیریزی نظام ارزشمحور و دانشی تمدن نوین اسلامی
یکی از مفاهیم اصـلی تمدنساز در اندیشه حضرت آیتالله خامنهای(قد)، دانش توأم با معنویت است. (امام خامنهای، سـخنرانی ۲۹ آذر۱۳۸۳) ایشان در بررسی ادوار مختلف تـاریخ اسـلام، نگاهی دانشی داشته و زوال و صعود تمدنها را بر اساس ارجوقربدادن به علم ارزیابی نموده و اوج تمدنی را مساوی با سرآمدی علمی دانستهاند و همچنین بارها به مسئله علمآموزی غربیها از دانش مسلمین و مصادره علوم جهان اسلام تـوسط اروپاییها اشاره کردهاند. (امام خامنهای، سخنرانی11 مرداد۱۳۹۵) در این جهانبینی علم از دل دین میجوشد و علم با دین تنافی ندارد. بهعبارتدیگر معرفت زیرساخت تمدن اسلامی است و این نظام معرفتی، نهتنها منافاتی با علم ندارد که خـود بـاعث تولید علم و زمینهساز زایش تمدنی است. (امام خامنهای، سخنرانی۱۴ بهمن۱۳۷۶) در این دیدگاه، تمدن، زندگی توأم با نظم علمی عنوان شده است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ آذر۱۳۸۳)
ایشان راهکار ایجاد تمدن نوین اسلامی را ایجاد نظام ارزشـی و دانـشی میدانند؛ از اینرو بر مباحثی همچون «اسلامیسازی علوم انسانی» «تحول حوزههای علمیه» و ایفای نقش مادری توسط حوزههای علمیه تأکید داشتهاند. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۷ آذر۱۳۸۹)
از اینرو میتوان گفت، ساخت تمدن نـوین اسـلامی بدون ایجاد نظام معرفتی ازنظر ایشان مقدور نیست و حوزههای علمیه، همانگونه که نقش تأسیسی برای انقلاب اسلامی داشتند، باید برای تداوم انقلاب اسلامی نیز برنامهریزی کنند. بهعبارتدیگر حوزه عـلمیه کـه عـلت موجده انقلاب است، خود عـلت مـبقیه انـقلاب هم است. (امام خامنهای، سخنرانی14 مهر۱۳۷۹) از نظر امام خمینی(قد) و شهید حضرت آیتالله خامنهای(قد)، حوزه علمیه، محور و هسته مرکزی جمهوری اسلامی و قوام حـرکت دیـنی و اسـلامی از منظر واقعی و آیندهنگرانه است. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۱ اسـفند۱۳۸۶)
ساختارشناسی و مؤلفههای تمدن نوین اسلامی
از منظر آقای شهید ایران(رض)
تمدن اسلامی از نظر حضرت آیتالله خامنهای، یک فرایند ۵ مرحلهای و رو به رشد است. ایشان در اینباره میفرمایند:
«یک انقلاب اسلامی داشتیم، بعد نظام اسلامی تشکیل دادیم، مرحله بعد تشکیل دولت اسلامی است، مرحله بعد تشکیل کشور اسلامی است، مرحله بعد تشکیل تمدن بینالملل اسلامی است. ما امروز در مرحله دولت اسلامی و کشور اسـلامی قـرار داریم.» ( امام خامنهای، سخنرانی ۶ آبان۱۳۸۶)
با بررسی سخنان و بیانات متعدد حضرت آیتالله خامنهای، میتوان گفت که تمدن اسلامی از منظر حضرت آیتالله خامنهای، دارای اصول ذیل است:
۱. فرایند جامعه رو بـه تـکامل است و یک تمدن پویا به سمت تعالی حرکت میکند. (امام خامنهای، ۲۵ شهریور۱۳۸۳)
۲. حق بر باطل پیروز خواهد شد و وعده خداوند مبنی بر حکومت مستضعفین محقق خواهد شد. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۷ فروردین۱۳۹۲)
۳. تمدن نـوین اسلامی ساختنی است، بهعبارت دیگر تمدن نـوین اسلامی هم اثباتاً و ثبوتاً قابل ایجاد است؛ ساخت تمدن، علاوه بر باور به امکان تحقق آن، نیازمند همت، اراده، تلاش و مجاهدت است. در ایـن رقـابت تـمدنی، حاشیهنشینی و گوشهگیری نهتنها باعث مصونیت نشده که انـزوا را بههمراه خواهد آورد. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۹ مهر۱۳۹۱)
۴. تمدن اسلامی حاصل یک فرایند مدرج و مرحلهبندی شده است که هر مرحله الزاماتی دارد کـه باید محقق شود و بدیهی است که بدون تحقق مرحله قبل، مرحله تـکمیلی بعدی امکانپذیر نخواهد بود. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۱ آذر۱۳۸۰)
۵. بازگشت مسلمانان به اصول اصیل اسلامی، بازگشت به قرآن و سنت و پرهیز از خرافات (امام خامنهای، سخنرانی ۲۶ شهریور۱۳۹۰)
۶. رسیدن به تمدن اسلامی مستلزم شناخت تمدن رقیب و عناصر تشکیلدهنده آن است. در شناخت عناصر تمدن رقیب، باید دستاوردهای مثبت و تحولات و اختراعات و ابتکارات را اخذ کرده و از آنان بیاموزیم و از سوی دیگر عناصری را که منبعث از نگرش فلسفی همچون اومانیسم و سکولاریسم و پراگماتیسم و... است، شناخته و آنها را طرد کرد. (امام خامنهای، سـخنرانی ۸ دی۱۳۹۴)
۷. در کنار شناخت تمدن غرب باید توجه داشت که این تمدن، در کنار گزارههای علمی و معرفتی و رسـیدن بـه نتایج عینی اقتصادی و اجتماعی، دارای بعدی ایدئولوژیک است که رسیدن به منافع اقتصادی را با هـر روشـی ازجمله تسلط غیرمشروع انسان بر انسانهای دیگر و همچنین تسلط بیحدومرز انسان بـر طبیعت را تـوجیه میکند و از همین مسیر بوده است که غرب با دستاندازی به منافع کشورهای آسیایی و آفـریقایی و... آنـان را مستعمره خود کرد که این مرحله شامل تسلط عینی و فیزیکی بر سرزمین مستعمره بـوده است. این درونمایه غیراخلاقی در تمدن غرب مایه زوال آنها شده است که در تمدن اسلامی، اخلاق جایگزین اعـمال خـلاف حقوق انسانها و عدالت جای ظلم را خواهد گرفت. (امام خامنهای، ۵ شهریور۱۳۸۷)
۸. غربشناسی یکی از اقـتضائات مـهم فـهم تمدنی از اسلام است و اینکه چگونه غرب از مرحله استعمار کهن به استعمار نو و سپس استعمار فرانو رسیده است، کمک میکند تا اسلامپژوه، به اقتضائات مطالعات خویش توجه داشته باشد و از سوی دیگر مرعوب نظریههای غربی که در کانتکس مفهومی لیبرالی یا سوسیالیستی زاده شده است، گرفتار نشود. (امام خامنهای، ۲۲ خرداد۱۳۸۳)
۹. امید و نشاط و نگاه روشن به آینده، اتکا به نیروهای داخلی، ایمان به شعار «ما میتوانیم» و پرهیز از ناامیدی و نیفتادن در دام جنگ روانی رسانهای دشمن، از لوازم حرکت در مسیر تمدنی است. (خامنهای، بیانیه گام دوم انقلاب۱۳۹۷)
۱۰. پرهـیز از تحجر، جمود، نگاه التقاطی و تکیه بر منابع اصیل اسلامی و فهم اجتهادی دین، از اقتضائات جنبش نـرمافزاری در تـولید نظریات سازنده تمدن اسلامی است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مـهر۱۳۸۹)
۱۱. اصلاح درونی حوزه و تحول در دانشهای حوزوی و استفاده از تجارب روز و وحدت حوزه و روحانیت با دانشگاهها، از ضرورتهای نظریهپردازی در دانش علوم انسانی اسلامی است (امام خامنهای، سخنرانی ۸ آذر۱۳۸۶) که این مهم در سایه حمایت حکومت از جریان علمی کشور امکانپذیر است. (خامنهای، ۱۴ اردیبهشت۱۳۸۷)
نقش راهبردی و کارکردهای چندگانه حوزههای علمیه
در معماری تمدن اسلامی
از دیدگاه حضرت آیتالله خامنهای(قد)، نگاه امروز به سمت عالمان دینی و روشنفکران جهان اسلام است و حوزههای علمیه هستند که میتوانند زیرساختهای تمدن اسلامی را ایجاد کنند. در ایـن منظر حوزه علمیه، محیط علمی زایـش تمدن نوین اسلامی است و حوزه علمیه با تکیه بر منابع دینی و دلالتهای عقل نظری و عقل علمی در راستای سعادت دنیوی و اخروی انسان تـلاش مـیکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۸ دی۱۳۹۴)
هرگونه سیاست فرهنگی در نظام اسلامی مبتنی بر مبانی فکری و ایدئولوژی نظام شکل میگیرد. در این بعد، حوزه باید بهمثابه یک کارگاه ایـدئولوژی برای نظام باشد که مبانی اسلامی را با تـوجه بـه مقتضیات نظام و کشور ارائه کـند. حوزههای علمیه در تصویر تمدنی، مرکز ایدئولوگهاست که مبانی اسلامی باید توسط حوزههای علمیه تدوین شود. (امام خامنهای، 7 آذر۱۳۶۸)
از ایـن مـنظر، حـوزه علمیه تمدنساز حوزهای با طرح تـحولی مـشخص و دقـیق (امام خامنهای، سخنرانی11 مـهر۱۳۹۵) دانشمحور، کمالگرا، دارای طلابی معتقد و دانشمند و نظریهپرداز است، در رویارویی با مشکلات و نارساییها علاوه بر انتقاد و نصح، راهکار جایگزین دارد، در نظریهپردازی کلان سیاسی، اجتماعی، فرهنگی فعال بوده و علاوه بر تسلط بر موضوعات روز، به اجراییبودن نظریات خرد خود در سه ساحت فوق توجه دارد، در حوزه فلسفههای مضاف و دانشهای بینرشتهای دارای نظریهپردازانی هوشمند است، فقه حکومتی را مبتنی بر فقه جواهری مبتنی بر عناصر زمان و مکان و مصلحت تدوین کرده و در عرصه نیروی انسانی، مدیرانی فقیه و آگاه به شرایط و بصیر تربیت میکند. حوزه علمیه مطلوب با جهان تعامل داشته و از روابط عالمانه با قطبهای علمی جهان استقبال کرده و از سوی دیگر بزرگترین مرکز تولید آگاهی نسبت به نارساییهای نظامهای سلطهگر لیبرالی و سوسیالیستی است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹) حوزه علمیه تمدنی در صحنههای متعدد فلسفی و فقهی و کلامی در دنیا نه غائب و نه مـنفعل اسـت بلکه بافکر نو و پاسخ به نیازهای نوبه نو فعال است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹)
سنت اجتهاد و چارچوب فهم دین در آن ارجمند است و در پناه آن، نظریهپردازی و آزادانـدیشی تـرویج میشود. در این منظر تمدنی، اجتهاد با همان شیوه درست و صحیح خود که تکیه به کتاب و سنت است و با آن متد معقولِ صحیحِ منطقیِ حسابشده پخته انجام بگیرد، بسیار خوب است. اجتهادها ولو نتایج مختلفی هم داشته بـاشد، مـوجب بالندگی است، موجب پیشرفت است. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹)
منطق برداشت از متون دینی بهمعنای اصولگرایی در کتاب و سنت و وفاداری به ارزشهای اصیل و مبارزه با خرافات و انحرافات و احیای شریعت و نفی غربزدگی در حوزه علمیه تمدنساز نهادینهشده و تعصب و تحجر و خشونت میان ادیان یا مذاهب اسلامی و مخالفت با نوگرایی و عقلانیت که ارکان تفکر و تـمدن اسلامیاند، در آن جایی ندارد. (امام خامنهای، ۱۴ بهمن۱۳۹۰)
حوزه علمیه تمدنساز در حوزه نـظریهپردازی در شاخههای گوناگون علوم انسانی فعال بوده و در حوزه مبانی، مسائل و موضوعات علوم گوناگون انسانی با رهیافت جهانبینی توحیدی، نظریه دقـیق را بـا ابتنا بر منابع اصیل، استخراج و ترویج میکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۲۹ مهر۱۳۸۹)
حوزه علمیه تمدنساز، زمـانشناس است و با بصیرت، آخرین رویدادهای اجتماعی را رصد میکند و پاسخگوی نیازهای معنوی بشریت است و در راه احیای توحید و اقامه شعائر دینی حرکت میکند. حوزه علمیه تمدنساز مجهز بـه قطبهای مسئلهیاب، رصـدگر و آیـندهپژوه و راهبردی است (امام خامنهای، سخنرانی۱۱ مهر۱۳۹۵) که او را در پیشرو بودن و هماهنگی احوال مقلدین با نصوص و اوامر و نواهی شرعی یاری میکند و فقه را بهصورت حداکثری در جامعه پیاده میسازد. ارتباط دوسویه او با سازمانها و مراکز اجرایی و علمی بهشکل وسیعی است که او را در رسیدن به حقایق اجتماعی و از سوی دیگر ارائه بهترین نظریه یاری میکند.
حوزه علمیه تمدنساز نسبت به نظامهای معرفتی رقیب آگاهی کافی دارد و نسبت به آسیبها و آلامـی کـه نظریههای معرفتی منهای خدا برای انسان تحمیل کرده است، آگاه بوده و برای زدودن جهانبینی مادی و اخلاق سکولاریستی تلاشگر است. (امام خامنهای، سخنرانی ۹ اردیبهشت۱۳۹۲)
حوزه علمیه انقلابی تمدنی متوجه کید و نیرنگ استعمار است و بر اساس سیره سلف علمای گذشته همواره مراقبت میکند تا استعمار و ایادی آنان در قالبهای مـختلف، نـفوذ نکرده و امیال لیبرالی خود را در جامه توجیهات دینی به مرده حقنه نکنند. (امام خمینی، سخنرانی ۳ اسفند۱۳۶۷) از این منظر، عالم حوزه تمدنساز میان دوست و دشمن تفاوت قائل شده و در تبیین علمی ارزشهای اسلامی همچون «وحدت»، «مصلحت امت اسلام» و «استقلال» کوشاسـت و تـکفیر و افراط را طرد میکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۱۱ مرداد ۱۳۹۵) بر اصول خود پافشاری میکند و مرعوب نسخههای غربی نخواهد شد. (امام خامنهای، ۲۶ شهریور۱۳۹۰)
عالم حـوزه تـمدنساز به ظرفیتهای داخلی جهان اسلام توجه داشته و با خودباوری و اعتقاد به اینکه تمدن نوین اسلامی محقق خواهد شد، در این مسیر حرکت میکند و نخبگان و اندیشمندان جوان را در حوزه تـولید عـلم تـشویق و تحریص میکند. (امام خامنهای، سخنرانی ۸ دی۱۳۹۴)
حوزه علمیه مطلوب، آرمانگرا بوده و علاوه بـر ایـنکه بر حداقلها اکتفا نکرده، روزبهروز به پالایش داخلی خود پرداخته و تحول را بهعنوان محوری اساسی در درون خود پرورش داده و نـقد درونـی را راهـکار اصلاح امور درون حوزوی میداند. (امام خامنهای، ۲۰ شهریور۱۳۷۳)
از نظر حضرت آیتالله خامنهای(رض)، روال موجود حـوزه عـلمیه بـرای پاسخ به نیازهای فعلی نیز کافی نیست و برای ایفای نقش واقعی حوزههای علمیه، نـیازمند تـحول عمیق هستیم تا حوزه بتواند خلأهای تمدنی را پر کند تا بتواند در حوزه نظریهپردازی و جنبش نرمافزاری نـقش ایـفاء کند. (امام خامنهای، سخنرانی ۱ بهمن ۱۳۶۸)