گنجینه‌ای در فیضیه ماجرای کشف ۷۰ هزار برگ سند از بزرگان و مشاهیر حوزه
حوزه‌های علمیه، افزون بر جایگاه والای علمی و دینی، حامل تاریخی گسترده از اندیشه، تجربه و تحولات فرهنگی‌اند؛ تاریخی که بخش بزرگی از آن در قالب اسناد، تصاویر، نامه‌ها و آثار مکتوب در میان نسل‌ها و مراکز مختلف پراکنده شده است. مرکز اسناد حوزه و روحانیت با درک این ضرورت بنیادین، مأموریت خود را بر صیانت از هویت و حافظه تاریخی حوزه، گردآوری میراث مکتوب و جلوگیری از نابودی منابع ارزشمندی که در مجموعه‌های شخصی و خانوادگی در معرض آسیب قرار دارند، استوار کرده است.
مرکز اسناد حوزه و روحانیت، می‌کوشد از طریق فرآیندهای علمی همچون شناسایی، طبقه‌بندی، مرمت و دیجیتال‌سازی، گنجینه‌ای از اسناد پراکنده را ساماندهی و امکان دسترسی دقیق‌تر و پایداری را برای پژوهشگران فراهم سازد. چشم‌انداز این مرکز، فراتر از بایگانی سنتی، حرکت به سوی ایجاد یک شبکه اسنادی هوشمند و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی است تا میراث علمی حوزه، به‌صورت نظام‌مند در دسترس جهانیان قرار گیرد.
برای آشنایی با مرکز اسناد حوزه و روحانیت، خبرگزاری حوزه گفت‌وگویی با مسعود پیرانی مدیر این مرکز انجام داده است که با نگاهی تخصصی و تحلیل ابعاد مختلف، به بررسی روند شکل‌گیری، فعالیت‌ها و مأموریت‌های مهم این مرکز می‌پردازد.
◦ به‌عنوان نخستین سؤال، لطفاً مجموعه را برای آشنایی بیشتر مخاطبان معرفی بفرمایید.
مرکز اسناد حوزه و روحانیت در سال ۱۳۹۴ و در ذیل مجموعه کتابخانه‌های حوزوی تأسیس شد. با این حال، شکل‌گیری ساختار مستقل و تثبیت جایگاه آن در مجموعه مدیریت حوزه‌های علمیه، در دوره مدیریت آیت‌الله اعرافی و در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ صورت گرفت و مرکز به‌تدریج ساختار و مأموریت مشخص‌تری پیدا کرد. مأموریت اولیه مرکز، ماهیتی آرشیوی داشت؛ به این معنا که اسناد و مدارک پراکنده در مجموعه‌ها و مراکز حوزوی شناسایی و گردآوری و پس از آن، برای حفاظت و نگهداری اصولی ساماندهی شوند. در واقع، نقطه آغاز فعالیت مرکز، صیانت از اسناد و جلوگیری از پراکندگی و از بین‌رفتن بخشی از میراث مستند حوزه‌های علمیه بود.
◦ در خصوص بخش‌های مرکز اسناد توضیحاتی بفرمایید.
مرکز اسناد امروز بخش‌های متعددی دارد: بخش شناسایی و گردآوری، ساماندهی منابع و بخش آرشیو.در سال‌های اولِ ایجاد این مرکز، عمده تمرکز بر بخش شناسایی و گردآوری بود؛ چون محتوای از پیش آماده‌ای در اختیار مرکز قرار نگرفته بود که حول آن‌ها کار را پیش بگیریم.
اولین بسته‌های محتوایی اسنادی از سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ به مجموعه واصل شدند و با پیگیری‌های دوستان، شاکله اصلی مجموعه شکل گرفت.
می‌توان گفت پایه اصلی این مجموعه، اسناد اهدایی است. اگر بخواهم مجموع اسناد را آماری عرض کنم، قریب به نیم میلیون برگ سند اصلی یا مواد آرشیوی در اختیار ماست؛ اکنون این مجموعه حاوی قریب به نیم میلیون سند اصلی و بیش از یک میلیون فایل دیجیتالی اسناد است. عمده این اسناد نیز در همین مرکز دیجیتال‌سازی شده‌اند که شامل اسنادی است از مجموعه‌داران یا خاندان‌ها که اصل اسناد را به ما نسپردند؛ بلکه مجموعه اسناد به مرکز آمده، دیجیتال‌سازی شده و به صاحبان اصلی عودت داده شده است.
مرحله سوم پس از ساماندهی اسناد، بخش آرشیو است که با استفاده از ظرفیت مخزن نسخ خطی کتابخانه فیضیه، این عمل مهم را در سال‌های اخیر انجام داده‌ایم و تمامی پرونده‌ها و اوراقی که به مجموعه واصل شده، پس از طی مراحل فنی کار، در آن مخزن که شرایط ایده‌آلی برای نگهداری اسناد دارد، نگهداری می‌شود.
◦ بیشترین اسناد حوزه نزد بیوت مراجع یا شاگردان قدیمی‌شان، در صندوقچه‌ها نگهداری می‌شود. مرکز اسناد برای اعتمادسازی و به‌دست‌آوردن این اسناد چه سازوکاری تعبیه کرده است؟
در یکی دو سال اول کار، متوجه شدیم که صِرف کار آرشیوی بازخورد نمی‌دهد و افراد را تشویق به همکاری نمی‌کند. این نمایشگاهی که اکنون در آن هستیم، با توجه به اینکه بر اساس استانداردهای بین‌المللی، مراکز آرشیوی نباید در کنار خودشان نمایشگاه داشته باشند، برپا شده است؛ ولی ما دیدیم که اگر این نمایشگاه ایجاد نشود، آن اعتمادسازی و تبیین اهداف و مأموریت‌های مرکز خیلی به‌دشواری انجام می‌شود.
برآن شدیم در همان اوایل، با پیشنهاد دوستان، چون نزدیک به برگزاری همایش بزرگداشت یکصدمین سال بازتأسیس حوزه بودیم، نمایشگاهی اینجا برپا کنیم با محوریت آیت‌الله‌العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری، مراجع معظم ثلاث و آیت‌الله‌العظمی بروجردی(قد)؛ چون می‌توان گفت این بزرگان در آغاز سده گذشته در حوزه مؤثر بودند و به‌نحوی بازتأسیس و تثبیت آن را رقم زدند. این نمایشگاه علاوه بر اعتمادسازی و جذب اسناد و مدارک از مجموعه‌داران بیوت مراجع معظم تقلید و خاندان‌های علمی که در حوزه‌های علمیه می‌زیستند، توانست رسالتی در میان مدارس علمیه، طلاب جوان و بسیاری از پژوهشگران حوزوی ایجاد کرده وآنها را به سمت مرکز اسناد حوزه جذب کند و برکت‌های زیادی از این فضای نمایشگاهی دریافت کردیم.
◦ در جریان این فعالیت‌ها آیا به سند تاریخی دست پیدا کردید که جریان تاریخی تازه‌ای را گزارش کند یا رویدادی نو برای پژوهشگران داشته باشد؟
گزارشی رسید که در یکی از حجرات مدرسه فیضیه، مجموعه‌ای از اسناد و اوراق و پرونده‌ها و پوشه‌هایی موجود است. سریعاً اقدام کردیم و با هماهنگی‌هایی که با مدیریت مدرسه فیضیه و مدیر کتابخانه انجام شد، این پرونده‌ها به مرکز اسناد منتقل شد.ابتدا هیچ تصوری از محتوای آن‌ها نداشتیم؛ اما بعد دیدیم اطلاعات تحصیلی نزدیک به 5 هزار نفر از بزرگان و مشاهیر حوزه در قالب ۷۰ هزار برگه سند و عکس، از زمان حیات آیت‌الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری تا چندین سال بعد از رحلت آیت‌الله‌العظمی بروجردی(قد)، در آن‌ها موجود است؛ پرونده‌های مفصل و بایگانی‌های کاملی از پیشرفت‌های تحصیلی، مشخصات شناسنامه‌ای و مکاتباتی که این عزیزان داشتند.
در ماه‌های اول، یکی از دغدغه‌های ما این بود که پرونده برخی از مشاهیر را از میان این‌ها پیدا کنیم. اجمالاً پرونده برخی از مراجع معظم تقلید مثل پرونده آیات عظام؛ مکارم شیرازی، جوادی آملی، تبریزی(قد) و شبیری زنجانی(قد) پیدا شد؛ ولی یک دل‌نگرانی داشتیم؛ پرونده تحصیلی امام شهید(رض) را پیدا نکرده بودیم و خیلی منتظر بودیم. یک روز دوستان آمدند و گفتند: ظاهراً پرونده‌ای پیدا کرده‌اند که مشخصاتش می‌خورد؛ بعد تصاویرش را تطبیق کردیم و دیدیم بله، پرونده آقای شهید بود. روز خیلی شیرینی برای بنده و همکارانم بود.
بعدها این پرونده را توسط آیت‌الله اعرافی محضر آقای شهید ایران فرستادیم و ایشان هم ضمن مشاهده آلبوم اسناد، نسبت به این محتوای تحصیلی ابراز محبت و عنایت فرمودند. اکنون همین اوراق و اسناد در مجموعه مرکز اسناد حوزه و روحانیت نگهداری می‌شود.
◦ نسل راویان دست‌اول نهضت و تحولات حوزه در حال سپری‌شدن است. مرکز برای اینکه این راویان و این حافظه تاریخی حفظ شود، در بحث تاریخ شفاهی چه اقداماتی صورت داده است؟
قطعاً یکی از دغدغه‌های اولیه مجموعه مرکز اسناد حوزه و روحانیت، پرداختن به مباحث تاریخ شفاهی بوده است. همان‌طور که اشاره کردید، نسل قدمای حوزه که اتفاقات و موضوعات متعددی را دیده و می‌توانند روایت کنند- که شاید غیر از روایت مستند، روایت دیگری از این اتفاقات موجود نباشد- برای ما مهم بوده است. بخشی را تحت عنوان تاریخ شفاهی ایجاد کردیم؛ منتها مراکز متعددی نسبت به این کار اقدام کرده‌اند؛ از جمله مجموعه مرکز اسناد انقلاب اسلامی و برخی پژوهشگاه‌ها و مؤسسات دیگر. یکی از دقت‌ها و دغدغه‌ها این بوده که از موازی‌کاری پرهیز کنیم؛ وقتی به شخصیتی مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم شاید ۲۰ جلسه تاریخ شفاهی از ایشان گرفته شده و دیگر نه رغبتی برای همکاری دارد و نه مرکز می‌تواند انگیزه‌ای ایجاد کند. لذا تاکنون از ۵۰ شخصیت با عنوان تاریخ شفاهی، چه در داخل مجموعه و چه خارج از مرکز، ضبط شده است. موضوع تاریخ شفاهی واقعاً یک دغدغه است؛ ولی هنوز نمی‌توانیم ادعا کنیم که به موفقیت کامل رسیده‌ایم؛ البته در چشم‌انداز پنج‌ساله آینده، محور تاریخ شفاهی یکی از بحث‌های جدی ماست و ان‌شاءالله مواردی که از قلم افتاده یا می‌شود امکان ثبت تاریخ شفاهی آن‌ها را فراهم کرد، ثبت خواهد شد.
◦ یکی از اتفاقاتی که امروز در مراکز اسنادی دنیا رخ داده، به‌کارگیری هوش مصنوعی است که در تصحیح خطوط شکسته و بازسازی و احیا کمک می‌کند. آیا استفاده از هوش مصنوعی در مرکز روحانیت ملموس است یا نه؟
بله، ما از همان ابتدا که زمزمه ورود این تکنولوژی و امکانات جدید آن مطرح شد، با رعایت و توجه به حساسیت‌ها از آن استفاده کرده‌ایم. خودتان می‌دانید تکنولوژی‌ها در زمان ورودشان محاسن‌شان برجسته می‌شود و معایب‌شان خیلی دیده نمی‌شود. یکی از جهت‌هایی که استفاده کرده‌ایم، مثلاً در بحث بازسازی تصاویر و بازسازی دست‌نوشته‌هاست. آن تلقی عمومی از هوش مصنوعی نسبت به این اتفاقات، یک ذهنیتی است؛ اما از نگاه متخصصانه وقتی عکسی را بازسازی می‌کنید و چهره تغییر پیدا می‌کند، دیگر اهمیت آرشیوی آن از بین می‌رود. ما موظفیم هر آنچه را که هست، دقیقاً مطابق همان منعکس کنیم. ولی در مواردی مثل برنامه‌نویسی، ایجاد وب‌سایت، کانال اطلاع‌رسانی، تبدیل صوت به متن و مانند آن، جلسات متعددی با دوستان کارشناس داشتیم؛ با مسئول و نماینده حوزه هوش مصنوعی در حوزه‌های علمیه- دکتر قاسمی- که یک دوره‌ای تشریف آوردند و با هم مذاکره‌هایی و زمینه را ایجاد کردیم که از این تکنولوژی و موضوع جدید هم بهره ببریم؛ ولی با همان حساسیت و دقتی که مشکلاتی برای استنادات اسناد ما ایجاد نکند. در بحث متن‌خوانی (تشخیص متن) و شناسایی دست‌خط‌ها و موارد بسیار دیگر برنامه‌هایی داریم که امیدواریم ان‌شاءالله در آینده نه‌چندان دور محقق شود.
◦ آثار مرکز را از عراق و حتی مصر دیده‌ام؛ حوزه قم و نجف پیوند ناگسستنی دارند و جنبه بین‌المللی مرکز قوی است. برای اینکه آثاری از عتبات و شبه‌قاره داشته باشیم، چه برنامه‌هایی داشتید و به چه صورت عمل شده است؟
ما در رابطه با اسناد شبه‌قاره با آقای دکتر خواجه‌پیری چندین سال است مرتبط هستیم و این ارتباط مرهون توصیه‌های آیت‌الله اعرافی و زمینه‌ای است که ایشان برای بازدید فراهم کردند. آقای دکتر خواجه‌پیری، نزدیک به ۵۰ سال است در رابطه با منابع کهن و اسناد شبه‌قاره فعالیت کرده‌اند. چند پروژه مشترک اجرا کردیم؛ در مجموعه، یک بخش آموزشی درباره مهارت‌های مربوط به شناسایی و ساماندهی منابع و اسناد و مدارک بوده که آن هم به دستور آیت‌الله اعرافی در این مرکز انجام شده است. در این بخش چهار دوره آموزشی برای طلاب در قالب دوره‌های مقدماتی و تخصصی برگزار شده است.در مورد کشور عراق هم با همه اعتاب مقدسه در ارتباط هستیم و چندین برنامه مشترک و بازدید‌های متعددی شکل گرفته است که امیدواریم در آینده این ارتباطات با شرایط بهتر و موثرتری انجام پذیرد.
◦ آنچه در میان آحاد جامعه مشهور است، اینکه اسناد مرکز عمدتاً اسناد سیاسی است؛ ولی با توجه به اینکه قاطبه فعالیت‌های حوزه و طلاب برای آحاد جامعه، کسبه، اصناف و اقشار مختلف است، آیا اسنادی درباره زیست طلاب، دفاتر شهریه، موقوفات و ارتباط‌شان با مردم کوچه و بازار و درس‌های فقهی که برگزار می‌کردند، هم وجود دارد؟
البته اینطور نیست که تمامی اسناد جنبه سیاسی داشته باشد. اتفاقاً رویکرد ما این است که به اطلاع عموم برسانیم؛ عمده اسنادی که در مرکز اسناد حوزه و روحانیت نگهداری می‌شود، اسناد اجتماعی است؛ یعنی خدمات اجتماعی و فعالیت‌های اجتماعی‌ای که نهاد روحانیت به‌معنای عام، از طلاب جوان گرفته تا مراجع معظم تقلید که در مراتب مختلفی هستند، در امور جاری و امور اجتماعی نسبت به مردم داشته‌اند. موارد عام‌المنفعه، از ساخت بیمارستان و پل تا مجموعه‌های رفاهی که توسط علما برای عموم مردم و زوّار یا در شهرهای مختلف ایجاد شده، همگی مستندات مکتوبش در مجموعه ما نگهداری می‌شود.یکی از مجموعه‌های بسیار نفیسی که در مجموعه نگهداری می‌شود، از بیت آیت‌الله شیخ ابوالقاسم کبیر قمی(ره) است؛ نزدیک به هزار برگ سند از ارتباط و تعاملات ایشان با مردم، اعم از عقدنامه‌ها، وقف‌نامه‌ها و مصالحه‌نامه‌ها، که نشان می‌دهد، یک عالم در یک شهر چقدر می‌تواند محل رجوع و محل رفع گرفتاری و مشکلات مردم باشد. نکته مهم: خیلی از وقت‌ها، ثبت و ضبط و صرفاً نگهداری اسناد برای ما اولویت اول نیست؛ تبدیل این اسناد به دانش، پژوهش‌های منسجم و تولیدات مستند برای ما اهمیت بیشتری دارد تا اینکه یک مجموعه سندی صرفاً در اینجا حفاظت و نگهداری شود.
◦ یکی از نشانه‌های پویایی اسناد این است که به زبان روز عرضه شود. مجموعه برای اینکه اسناد به‌شکل پادکست یا رمان یا کتاب مصور ارائه شود، چه اقداماتی انجام داده است؟
قبل از پاسخ، اجازه بدهید درباره تبدیل این اسناد به زبان روز توضیح دهم. سال گذشته اقدام به خرید یک نرم‌افزار حرفه‌ای و پیشرفته آرشیوی کردیم که اخیراً توسط یکی از شرکت‌های داخلی تنظیم و تدوین شده و با توجه به استانداردهای روز دنیا در تولید فراداده (متادیتا) تهیه شده است. چند ماهی است که دوستان این کار را شروع کرده‌اند؛ فهرست‌نویسی تک‌برگ، فهرست‌نویسی تک‌نسخه و تصاویر ما شروع شده و در حال ورود اطلاعات هستیم. گمان ما این است که نقطه اتصال مرکز اسناد حوزه و روحانیت با جامعه دانشی و پژوهشی، همین نرم‌افزار آرشیو در آینده خواهد بود. فعلاً این نرم‌افزار ارائه خدمات نمی‌دهد؛ ولی امیدواریم در آینده نزدیک، با تبدیل داده‌های قدیمی به داده‌های روز که البته استانداردهای ویژه‌ای دارد، این امر انجام شود.نکته دوم، در رابطه با تبدیل اسناد به موضوعات و مباحث روز، همان است که فرمودید: پادکست یا رمان یا هر محصولی که بخواهد در این مجموعه‌ها تولید شود. ما با گروه‌های هنری، داستان‌نویسان، هنرمندان و مجموعه‌های بسیار دیگر، حتی نقاشان و شاعران با ملیت‌های مختلف، جلسات متعددی داشتیم.
آغوش مرکز اسناد به روی هنرمندان و کسانی که می‌خواهند محتوایی بر پایه اطلاعات اسناد حوزه و روحانیت تولید کنند، باز است؛ ما این اطلاعات را در اختیارشان قرار می‌دهیم و کمک می‌کنیم که محصولات خوبی تولید شود.
◦ برای اینکه اصالت یک سند را بسنجید و مطمئن شوید مشکلی ندارد، برنامه مرکز شما چیست؟
ما از همان سال‌های اول با کارشناسان و افراد زبده این حوزه ارتباط داشتیم. غیر از تجربیاتی که در طول این سال‌ها خود بنده و همکارانم به دست آورده‌ایم، ارتباطی داریم که می‌شود گفت، روزانه و هفتگی با کارشناسان و متخصصین است. اگر به یافته‌ای می‌رسیم که محل شک و شبهه است، حتماً عرضه می‌کنیم. گروهی از دوستان را داریم که متخصص و زبده‌اند؛ بعضی از آقایان بیش از ۳۰ تا ۴۰ سال است که در بحث اسناد و مجموعه‌های آرشیوی فعالیت دارند و این اسناد قاعدتاً به آن‌ها عرضه می‌شود؛ حتی گروهی برای بحث خرید اسناد داریم؛ بخش مختصری از اسناد ما از طریق خرید از بعضی مجموعه‌داران، کتاب‌فروشی‌ها یا افرادی که مایل‌اند اسنادشان را عرضه کنند، تهیه می‌شود. یقیناً زمانی که این اسناد خریداری می‌شود، به رؤیت چهار نفر از کارشناسان می‌رسد و وقتی اصالت آن‌ها تأیید شد، اقدام به خرید می‌کنیم.
◦ در صحبت‌ها اشاره‌ای به حمایت آیت‌الله اعرافی به‌منظور راه‌اندازی موزه مرتبط داشتید و حتی ایشان هدایای نفیسی هم به موزه اهدا کردند. در این خصوص توضیحاتی بفرمایید.
در سال ۱۴۰۱، برای آیت‌الله اعرافی گزارشی از مرکز و برنامه‌ریزی‌های مربوط به آن داشتیم. ایشان گفتند که شما موزه روحانیت را هم راه بیندازید. بنده هم جسارت کردم و خدمت‌شان عرض کردم که فضای کاری آرشیو و موزه متفاوت است؛ آرشیو بیشتر محتوا‌محور است و موزه بیشتر شیءمحور است و این امکان باید ایجاد شود. با بحث نمایشگاهی همسویی‌هایی داریم؛ ولی اینکه بخواهیم مرکز را به سمت اشیاء ببریم، خیلی مناسب نیست. ایشان خیلی سرِ حرفشان ایستادند و گفتند: نه، شما راه بیندازید. عرض کردم فعلاً محتوای موزه‌ای نداریم؛ گفتند: من محتوا می‌فرستم. این مجموعه‌ای که می‌بینید، مجموعه هدایا و نفایسی است که ایشان به مرکز اسناد حوزه اهدا کردند. امروز هم دیدم نسخه نفیسی از عتبه علویه خدمت ایشان اهدا کردند که از طریق اتوماسیون اطلاع پیدا کردم که دستور دادند به مرکز اسناد برسد.در سفرهای رسمی ایشان هم معمولاً هر آنچه در این سال‌های اخیر به مجموعه مدیریت حوزه‌های علمیه از اشیا و آثار هنری اهدا شده، به این مرکز اهدا کرده‌اند و ما رسماً این کار را شروع کردیم.
ولی قاعدتاً شکل‌گیری موزه روحانیت یک عزم جدی می‌خواهد؛ هم از لحاظ ساختاری و هم از لحاظ حمایت‌های مالی، کار موزه، پرهزینه است و قاعدتاً این را باید مسئولان امر اهتمام کنند که این کار شکل بگیرد؛ ولی تاکنون هم هر آنچه ایجاد شده، با همت آیت‌الله اعرافی و زحماتی که دوستان کشیده‌اند، اینجا اشیا به نمایش گذاشته شده است.
◦ در بحث اسناد سازمانی، با توجه به اینکه حوزه کنونی پویا، فعال و کنشگر است و در عرصه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی، فرهنگی موضع‌گیری‌ها و بیانیه‌ها دارد، مرکز برنامه‌ای در این خصوص دارد؟
نکته مهمی را اشاره کردید. تولیدات سازمان حوزه فراوان است؛ بیانیه‌ها، اعلامیه‌ها، گزارش‌ها و هر آنچه در نهاد حوزه و مجموعه مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه و مراکز وابسته به آن تولید می‌شود، قاعدتاً برای سال‌های آتی منبع اطلاعاتی ارزشمندی است. یکی از اهتمام‌های جدی اخیر ما این است که شوراهای اسناد ایجاد شود و این مهم در بین مراکز دیگر همسو نیز رونق بگیرد.بله، ما در برنامه پنج‌ساله آینده‌مان، یکی از محورهای جدی‌ای که به آن پرداختیم، بحث اسناد سازمانی مرکز مدیریت و مراکز وابسته است. غیر از آن مأموریت‌هایی که نسبت به نهاد روحانیت و حوزه داریم، مأموریت‌هایی هم نسبت به سازمان حوزه داریم؛ چون الآن مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، سال‌هاست به‌صورت مرکزمحور در بحث آموزش و پژوهش و تبلیغ حوزه‌های علمیه فعالیت می‌کند. قاعدتاً تولیدات، محصولات و حتی اسنادی که به مرکز مدیریت واصل شده، به اعتقاد ما ارزشمند است؛ تمامی اطلاعیه‌ها، بیانیه‌ها، موضع‌گیری‌ها، گزارشات جلسات و مصوبات مرکز مدیریت، همه حاوی اطلاعات اسنادی و آرشیوی مهمی است که قاعدتاً هم برای مسیریابی مدیران در آینده و هم برای تبیین تلاش‌های حوزویان و حوزه‌های علمیه و مرکز مدیریت نیاز است. تلاش کرده‌ایم این بخش را هم در مجموعه مرکز مدیریت در قم و هم در استان‌ها فعال کنیم و به‌گمانم خیز بعدی مرکز اسناد حوزه، بحث ساماندهی و آرشیو چه فیزیکی و چه دیجیتالی اسناد سازمانی حوزوی است.
تحقق این اهداف نیازمند تکمیل ساختار سازمانی، تأمین نیروی انسانی متخصص، منابع مالی پایدار و متناسب با مأموریت‌ها و توسعه زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال است. همچنین همکاری معاونت‌ها، مراکز ستادی، مدیریت‌های استانی و سایر مجموعه‌های حوزوی برای شکل‌گیری شبکه اسنادی ضروری است.
◦ در همین زمینه، با چند کتابخانه و مرکز اسناد در ارتباط هستید؟
ما با عمده مجموعه کتابخانه‌ها ارتباط داریم؛ از جمله مجموعه کتابخانه‌های تخصصی استان که تحت عنوان «مکتا» فعالیت می‌کنند و بنده هم به‌عنوان عضو شورای سیاست‌گذاری آنجا فعالیت دارم و هم به‌عنوان مسئول کمیته اسناد و مدارک این مجموعه نقش‌آفرینی می‌کنم. در این مجموعه با مدیران کتابخانه‌ها و مراکز اسنادی و آرشیوی ارتباطاتی داریم. در سطح ملی هم این ارتباطات برقرار است و با مراکز مهمی مانند معاونت آرشیو ملی، مرکز اسناد انقلاب، مراکز اسنادی دفاع مقدس و سایر مجموعه آرشیوی مهم این ارتباطات را داریم.
◦ در رابطه با مراجعه حضوری چه برنامه‌ای دارید؟
چون مرکز اسناد حوزه در ساختمان کتابخانه مدرسه فیضیه مستقر است، برنامه فعالیت ما همان ساعت کاری کتابخانه است: از صبح ساعت ۸ شروع می‌شود و تا ساعت ۱۸ ادامه دارد و معمولاً دوستان ما پذیرای مراجعین هستند.از دو طریق هم ارتباط مجازی داریم؛ یک کانال ارتباطی ایتا MarkazAsnad_Hawzah که اطلاعات مربوط به برنامه‌ها، دیدارها و بازدیدهایی از مرکز را منعکس می‌کنیم و وب‌سایت asnad.ismc.ir که چند سالی است راه‌اندازی شده است. امیدواریم از این طریق پاسخگوی نیاز مجموعه پژوهشی و مراکز علمی باشیم.
◦ اگر نکته پایانی هست، بفرمایید.
ما چند طرحی را پیگیری کرده‌ایم در مجموعه مرکز اسناد که نسبت به حوزه‌های علمیه شهرستان‌ها حساسیت ویژه‌ای ایجاد کنیم؛ هم از باب منابع کهن‌شان و هم از بحث مجموعه اسناد و مدارکی که در این مجموعه‌ها نگهداری می‌شود. معمولاً وضعیت خوب و مناسبی ندارند و بعضی از این اسناد از بین رفته‌اند؛ ما گزارش‌هایی از بعضی مدارس و مجموعه‌ها داریم. اگر بتوانیم در پنج‌سال آینده مسیری ایجاد کنیم که شهرستان‌ها و مراکز استان‌ها را فعال و نسبت به بحث آرشیو، گردآوری و ارزشمندی اسناد حوزه و روحانیت حساس کنیم، خیلی از سفرهای ما نتیجه و اثر خارجی‌اش همین می‌شود که مدیران و دست‌اندرکاران استان متوجه می‌شوند این کاغذها و اوراقی که از سال‌های گذشته در این حوزه‌ها هست، چقدر می‌تواند ارزش علمی و تاریخی برای حوزه علمیه داشته باشد.جهت‌گیری اصلی مرکز در دوره جدید، حرکت از «صیانت و نگهداری اسناد» به «مدیریت حافظه تاریخی و سرمایه مستند حوزه» است؛ به‌گونه‌ای که مرکز اسناد حوزه و روحانیت در افق پیش‌رو، به مرجع ملی میراث مستند حوزه‌های علمیه و روحانیت و کانونی برای معرفی مستند هویت و تاریخ حوزه تبدیل شود.
مرکز اسناد حوزه و روحانیت در سال ۱۳۹۴ و در ذیل مجموعه کتابخانه‌های حوزوی تأسیس شد. با این حال، شکل‌گیری ساختار مستقل و تثبیت جایگاه آن در مجموعه مدیریت حوزه‌های علمیه، در دوره مدیریت آیت‌الله اعرافی و در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ صورت گرفت و مرکز به‌تدریج ساختار و مأموریت مشخص‌تری پیدا کرد. مأموریت اولیه مرکز، ماهیتی آرشیوی داشت؛ به این معنا که اسناد و مدارک پراکنده در مجموعه‌ها و مراکز حوزوی شناسایی و گردآوری و پس از آن، برای حفاظت و نگهداری اصولی ساماندهی شوند. در واقع، نقطه آغاز فعالیت مرکز، صیانت از اسناد و جلوگیری از پراکندگی و از بین‌رفتن بخشی از میراث مستند حوزه‌های علمیه بود.
◦ در خصوص بخش‌های مرکز اسناد توضیحاتی بفرمایید.
مرکز اسناد امروز بخش‌های متعددی دارد: بخش شناسایی و گردآوری، ساماندهی منابع و بخش آرشیو.در سال‌های اولِ ایجاد این مرکز، عمده تمرکز بر بخش شناسایی و گردآوری بود؛ چون محتوای از پیش آماده‌ای در اختیار مرکز قرار نگرفته بود که حول آن‌ها کار را پیش بگیریم.
اولین بسته‌های محتوایی اسنادی از سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ به مجموعه واصل شدند و با پیگیری‌های دوستان، شاکله اصلی مجموعه شکل گرفت.
می‌توان گفت پایه اصلی این مجموعه، اسناد اهدایی است. اگر بخواهم مجموع اسناد را آماری عرض کنم، قریب به نیم میلیون برگ سند اصلی یا مواد آرشیوی در اختیار ماست؛ اکنون این مجموعه حاوی قریب به نیم میلیون سند اصلی و بیش از یک میلیون فایل دیجیتالی اسناد است. عمده این اسناد نیز در همین مرکز دیجیتال‌سازی شده‌اند که شامل اسنادی است از مجموعه‌داران یا خاندان‌ها که اصل اسناد را به ما نسپردند؛ بلکه مجموعه اسناد به مرکز آمده، دیجیتال‌سازی شده و به صاحبان اصلی عودت داده شده است.
مرحله سوم پس از ساماندهی اسناد، بخش آرشیو است که با استفاده از ظرفیت مخزن نسخ خطی کتابخانه فیضیه، این عمل مهم را در سال‌های اخیر انجام داده‌ایم و تمامی پرونده‌ها و اوراقی که به مجموعه واصل شده، پس از طی مراحل فنی کار، در آن مخزن که شرایط ایده‌آلی برای نگهداری اسناد دارد، نگهداری می‌شود.
◦ بیشترین اسناد حوزه نزد بیوت مراجع یا شاگردان قدیمی‌شان، در صندوقچه‌ها نگهداری می‌شود. مرکز اسناد برای اعتمادسازی و به‌دست‌آوردن این اسناد چه سازوکاری تعبیه کرده است؟
در یکی دو سال اول کار، متوجه شدیم که صِرف کار آرشیوی بازخورد نمی‌دهد و افراد را تشویق به همکاری نمی‌کند. این نمایشگاهی که اکنون در آن هستیم، با توجه به اینکه بر اساس استانداردهای بین‌المللی، مراکز آرشیوی نباید در کنار خودشان نمایشگاه داشته باشند، برپا شده است؛ ولی ما دیدیم که اگر این نمایشگاه ایجاد نشود، آن اعتمادسازی و تبیین اهداف و مأموریت‌های مرکز خیلی به‌دشواری انجام می‌شود.
برآن شدیم در همان اوایل، با پیشنهاد دوستان، چون نزدیک به برگزاری همایش بزرگداشت یکصدمین سال بازتأسیس حوزه بودیم، نمایشگاهی اینجا برپا کنیم با محوریت آیت‌الله‌العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری، مراجع معظم ثلاث و آیت‌الله‌العظمی بروجردی(قد)؛ چون می‌توان گفت این بزرگان در آغاز سده گذشته در حوزه مؤثر بودند و به‌نحوی بازتأسیس و تثبیت آن را رقم زدند. این نمایشگاه علاوه بر اعتمادسازی و جذب اسناد و مدارک از مجموعه‌داران بیوت مراجع معظم تقلید و خاندان‌های علمی که در حوزه‌های علمیه می‌زیستند، توانست رسالتی در میان مدارس علمیه، طلاب جوان و بسیاری از پژوهشگران حوزوی ایجاد کرده وآنها را به سمت مرکز اسناد حوزه جذب کند و برکت‌های زیادی از این فضای نمایشگاهی دریافت کردیم.
◦ در جریان این فعالیت‌ها آیا به سند تاریخی دست پیدا کردید که جریان تاریخی تازه‌ای را گزارش کند یا رویدادی نو برای پژوهشگران داشته باشد؟
گزارشی رسید که در یکی از حجرات مدرسه فیضیه، مجموعه‌ای از اسناد و اوراق و پرونده‌ها و پوشه‌هایی موجود است. سریعاً اقدام کردیم و با هماهنگی‌هایی که با مدیریت مدرسه فیضیه و مدیر کتابخانه انجام شد، این پرونده‌ها به مرکز اسناد منتقل شد.ابتدا هیچ تصوری از محتوای آن‌ها نداشتیم؛ اما بعد دیدیم اطلاعات تحصیلی نزدیک به 5 هزار نفر از بزرگان و مشاهیر حوزه در قالب ۷۰ هزار برگه سند و عکس، از زمان حیات آیت‌الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری تا چندین سال بعد از رحلت آیت‌الله‌العظمی بروجردی(قد)، در آن‌ها موجود است؛ پرونده‌های مفصل و بایگانی‌های کاملی از پیشرفت‌های تحصیلی، مشخصات شناسنامه‌ای و مکاتباتی که این عزیزان داشتند.
در ماه‌های اول، یکی از دغدغه‌های ما این بود که پرونده برخی از مشاهیر را از میان این‌ها پیدا کنیم. اجمالاً پرونده برخی از مراجع معظم تقلید مثل پرونده آیات عظام؛ مکارم شیرازی، جوادی آملی، تبریزی(قد) و شبیری زنجانی(قد) پیدا شد؛ ولی یک دل‌نگرانی داشتیم؛ پرونده تحصیلی امام شهید(رض) را پیدا نکرده بودیم و خیلی منتظر بودیم. یک روز دوستان آمدند و گفتند: ظاهراً پرونده‌ای پیدا کرده‌اند که مشخصاتش می‌خورد؛ بعد تصاویرش را تطبیق کردیم و دیدیم بله، پرونده آقای شهید بود. روز خیلی شیرینی برای بنده و همکارانم بود.
بعدها این پرونده را توسط آیت‌الله اعرافی محضر آقای شهید ایران فرستادیم و ایشان هم ضمن مشاهده آلبوم اسناد، نسبت به این محتوای تحصیلی ابراز محبت و عنایت فرمودند. اکنون همین اوراق و اسناد در مجموعه مرکز اسناد حوزه و روحانیت نگهداری می‌شود.
◦ نسل راویان دست‌اول نهضت و تحولات حوزه در حال سپری‌شدن است. مرکز برای اینکه این راویان و این حافظه تاریخی حفظ شود، در بحث تاریخ شفاهی چه اقداماتی صورت داده است؟
قطعاً یکی از دغدغه‌های اولیه مجموعه مرکز اسناد حوزه و روحانیت، پرداختن به مباحث تاریخ شفاهی بوده است. همان‌طور که اشاره کردید، نسل قدمای حوزه که اتفاقات و موضوعات متعددی را دیده و می‌توانند روایت کنند- که شاید غیر از روایت مستند، روایت دیگری از این اتفاقات موجود نباشد- برای ما مهم بوده است. بخشی را تحت عنوان تاریخ شفاهی ایجاد کردیم؛ منتها مراکز متعددی نسبت به این کار اقدام کرده‌اند؛ از جمله مجموعه مرکز اسناد انقلاب اسلامی و برخی پژوهشگاه‌ها و مؤسسات دیگر. یکی از دقت‌ها و دغدغه‌ها این بوده که از موازی‌کاری پرهیز کنیم؛ وقتی به شخصیتی مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم شاید ۲۰ جلسه تاریخ شفاهی از ایشان گرفته شده و دیگر نه رغبتی برای همکاری دارد و نه مرکز می‌تواند انگیزه‌ای ایجاد کند. لذا تاکنون از ۵۰ شخصیت با عنوان تاریخ شفاهی، چه در داخل مجموعه و چه خارج از مرکز، ضبط شده است. موضوع تاریخ شفاهی واقعاً یک دغدغه است؛ ولی هنوز نمی‌توانیم ادعا کنیم که به موفقیت کامل رسیده‌ایم؛ البته در چشم‌انداز پنج‌ساله آینده، محور تاریخ شفاهی یکی از بحث‌های جدی ماست و ان‌شاءالله مواردی که از قلم افتاده یا می‌شود امکان ثبت تاریخ شفاهی آن‌ها را فراهم کرد، ثبت خواهد شد.
◦ یکی از اتفاقاتی که امروز در مراکز اسنادی دنیا رخ داده، به‌کارگیری هوش مصنوعی است که در تصحیح خطوط شکسته و بازسازی و احیا کمک می‌کند. آیا استفاده از هوش مصنوعی در مرکز روحانیت ملموس است یا نه؟
بله، ما از همان ابتدا که زمزمه ورود این تکنولوژی و امکانات جدید آن مطرح شد، با رعایت و توجه به حساسیت‌ها از آن استفاده کرده‌ایم. خودتان می‌دانید تکنولوژی‌ها در زمان ورودشان محاسن‌شان برجسته می‌شود و معایب‌شان خیلی دیده نمی‌شود. یکی از جهت‌هایی که استفاده کرده‌ایم، مثلاً در بحث بازسازی تصاویر و بازسازی دست‌نوشته‌هاست. آن تلقی عمومی از هوش مصنوعی نسبت به این اتفاقات، یک ذهنیتی است؛ اما از نگاه متخصصانه وقتی عکسی را بازسازی می‌کنید و چهره تغییر پیدا می‌کند، دیگر اهمیت آرشیوی آن از بین می‌رود. ما موظفیم هر آنچه را که هست، دقیقاً مطابق همان منعکس کنیم. ولی در مواردی مثل برنامه‌نویسی، ایجاد وب‌سایت، کانال اطلاع‌رسانی، تبدیل صوت به متن و مانند آن، جلسات متعددی با دوستان کارشناس داشتیم؛ با مسئول و نماینده حوزه هوش مصنوعی در حوزه‌های علمیه- دکتر قاسمی- که یک دوره‌ای تشریف آوردند و با هم مذاکره‌هایی و زمینه را ایجاد کردیم که از این تکنولوژی و موضوع جدید هم بهره ببریم؛ ولی با همان حساسیت و دقتی که مشکلاتی برای استنادات اسناد ما ایجاد نکند. در بحث متن‌خوانی (تشخیص متن) و شناسایی دست‌خط‌ها و موارد بسیار دیگر برنامه‌هایی داریم که امیدواریم ان‌شاءالله در آینده نه‌چندان دور محقق شود.
◦ آثار مرکز را از عراق و حتی مصر دیده‌ام؛ حوزه قم و نجف پیوند ناگسستنی دارند و جنبه بین‌المللی مرکز قوی است. برای اینکه آثاری از عتبات و شبه‌قاره داشته باشیم، چه برنامه‌هایی داشتید و به چه صورت عمل شده است؟
ما در رابطه با اسناد شبه‌قاره با آقای دکتر خواجه‌پیری چندین سال است مرتبط هستیم و این ارتباط مرهون توصیه‌های آیت‌الله اعرافی و زمینه‌ای است که ایشان برای بازدید فراهم کردند. آقای دکتر خواجه‌پیری، نزدیک به ۵۰ سال است در رابطه با منابع کهن و اسناد شبه‌قاره فعالیت کرده‌اند. چند پروژه مشترک اجرا کردیم؛ در مجموعه، یک بخش آموزشی درباره مهارت‌های مربوط به شناسایی و ساماندهی منابع و اسناد و مدارک بوده که آن هم به دستور آیت‌الله اعرافی در این مرکز انجام شده است. در این بخش چهار دوره آموزشی برای طلاب در قالب دوره‌های مقدماتی و تخصصی برگزار شده است.در مورد کشور عراق هم با همه اعتاب مقدسه در ارتباط هستیم و چندین برنامه مشترک و بازدید‌های متعددی شکل گرفته است که امیدواریم در آینده این ارتباطات با شرایط بهتر و موثرتری انجام پذیرد.
◦ آنچه در میان آحاد جامعه مشهور است، اینکه اسناد مرکز عمدتاً اسناد سیاسی است؛ ولی با توجه به اینکه قاطبه فعالیت‌های حوزه و طلاب برای آحاد جامعه، کسبه، اصناف و اقشار مختلف است، آیا اسنادی درباره زیست طلاب، دفاتر شهریه، موقوفات و ارتباط‌شان با مردم کوچه و بازار و درس‌های فقهی که برگزار می‌کردند، هم وجود دارد؟
البته اینطور نیست که تمامی اسناد جنبه سیاسی داشته باشد. اتفاقاً رویکرد ما این است که به اطلاع عموم برسانیم؛ عمده اسنادی که در مرکز اسناد حوزه و روحانیت نگهداری می‌شود، اسناد اجتماعی است؛ یعنی خدمات اجتماعی و فعالیت‌های اجتماعی‌ای که نهاد روحانیت به‌معنای عام، از طلاب جوان گرفته تا مراجع معظم تقلید که در مراتب مختلفی هستند، در امور جاری و امور اجتماعی نسبت به مردم داشته‌اند. موارد عام‌المنفعه، از ساخت بیمارستان و پل تا مجموعه‌های رفاهی که توسط علما برای عموم مردم و زوّار یا در شهرهای مختلف ایجاد شده، همگی مستندات مکتوبش در مجموعه ما نگهداری می‌شود.یکی از مجموعه‌های بسیار نفیسی که در مجموعه نگهداری می‌شود، از بیت آیت‌الله شیخ ابوالقاسم کبیر قمی(ره) است؛ نزدیک به هزار برگ سند از ارتباط و تعاملات ایشان با مردم، اعم از عقدنامه‌ها، وقف‌نامه‌ها و مصالحه‌نامه‌ها، که نشان می‌دهد، یک عالم در یک شهر چقدر می‌تواند محل رجوع و محل رفع گرفتاری و مشکلات مردم باشد. نکته مهم: خیلی از وقت‌ها، ثبت و ضبط و صرفاً نگهداری اسناد برای ما اولویت اول نیست؛ تبدیل این اسناد به دانش، پژوهش‌های منسجم و تولیدات مستند برای ما اهمیت بیشتری دارد تا اینکه یک مجموعه سندی صرفاً در اینجا حفاظت و نگهداری شود.
◦ یکی از نشانه‌های پویایی اسناد این است که به زبان روز عرضه شود. مجموعه برای اینکه اسناد به‌شکل پادکست یا رمان یا کتاب مصور ارائه شود، چه اقداماتی انجام داده است؟
قبل از پاسخ، اجازه بدهید درباره تبدیل این اسناد به زبان روز توضیح دهم. سال گذشته اقدام به خرید یک نرم‌افزار حرفه‌ای و پیشرفته آرشیوی کردیم که اخیراً توسط یکی از شرکت‌های داخلی تنظیم و تدوین شده و با توجه به استانداردهای روز دنیا در تولید فراداده (متادیتا) تهیه شده است. چند ماهی است که دوستان این کار را شروع کرده‌اند؛ فهرست‌نویسی تک‌برگ، فهرست‌نویسی تک‌نسخه و تصاویر ما شروع شده و در حال ورود اطلاعات هستیم. گمان ما این است که نقطه اتصال مرکز اسناد حوزه و روحانیت با جامعه دانشی و پژوهشی، همین نرم‌افزار آرشیو در آینده خواهد بود. فعلاً این نرم‌افزار ارائه خدمات نمی‌دهد؛ ولی امیدواریم در آینده نزدیک، با تبدیل داده‌های قدیمی به داده‌های روز که البته استانداردهای ویژه‌ای دارد، این امر انجام شود.نکته دوم، در رابطه با تبدیل اسناد به موضوعات و مباحث روز، همان است که فرمودید: پادکست یا رمان یا هر محصولی که بخواهد در این مجموعه‌ها تولید شود. ما با گروه‌های هنری، داستان‌نویسان، هنرمندان و مجموعه‌های بسیار دیگر، حتی نقاشان و شاعران با ملیت‌های مختلف، جلسات متعددی داشتیم.
آغوش مرکز اسناد به روی هنرمندان و کسانی که می‌خواهند محتوایی بر پایه اطلاعات اسناد حوزه و روحانیت تولید کنند، باز است؛ ما این اطلاعات را در اختیارشان قرار می‌دهیم و کمک می‌کنیم که محصولات خوبی تولید شود.
◦ برای اینکه اصالت یک سند را بسنجید و مطمئن شوید مشکلی ندارد، برنامه مرکز شما چیست؟
ما از همان سال‌های اول با کارشناسان و افراد زبده این حوزه ارتباط داشتیم. غیر از تجربیاتی که در طول این سال‌ها خود بنده و همکارانم به دست آورده‌ایم، ارتباطی داریم که می‌شود گفت، روزانه و هفتگی با کارشناسان و متخصصین است. اگر به یافته‌ای می‌رسیم که محل شک و شبهه است، حتماً عرضه می‌کنیم. گروهی از دوستان را داریم که متخصص و زبده‌اند؛ بعضی از آقایان بیش از ۳۰ تا ۴۰ سال است که در بحث اسناد و مجموعه‌های آرشیوی فعالیت دارند و این اسناد قاعدتاً به آن‌ها عرضه می‌شود؛ حتی گروهی برای بحث خرید اسناد داریم؛ بخش مختصری از اسناد ما از طریق خرید از بعضی مجموعه‌داران، کتاب‌فروشی‌ها یا افرادی که مایل‌اند اسنادشان را عرضه کنند، تهیه می‌شود. یقیناً زمانی که این اسناد خریداری می‌شود، به رؤیت چهار نفر از کارشناسان می‌رسد و وقتی اصالت آن‌ها تأیید شد، اقدام به خرید می‌کنیم.
◦ در صحبت‌ها اشاره‌ای به حمایت آیت‌الله اعرافی به‌منظور راه‌اندازی موزه مرتبط داشتید و حتی ایشان هدایای نفیسی هم به موزه اهدا کردند. در این خصوص توضیحاتی بفرمایید.
در سال ۱۴۰۱، برای آیت‌الله اعرافی گزارشی از مرکز و برنامه‌ریزی‌های مربوط به آن داشتیم. ایشان گفتند که شما موزه روحانیت را هم راه بیندازید. بنده هم جسارت کردم و خدمت‌شان عرض کردم که فضای کاری آرشیو و موزه متفاوت است؛ آرشیو بیشتر محتوا‌محور است و موزه بیشتر شیءمحور است و این امکان باید ایجاد شود. با بحث نمایشگاهی همسویی‌هایی داریم؛ ولی اینکه بخواهیم مرکز را به سمت اشیاء ببریم، خیلی مناسب نیست. ایشان خیلی سرِ حرفشان ایستادند و گفتند: نه، شما راه بیندازید. عرض کردم فعلاً محتوای موزه‌ای نداریم؛ گفتند: من محتوا می‌فرستم. این مجموعه‌ای که می‌بینید، مجموعه هدایا و نفایسی است که ایشان به مرکز اسناد حوزه اهدا کردند. امروز هم دیدم نسخه نفیسی از عتبه علویه خدمت ایشان اهدا کردند که از طریق اتوماسیون اطلاع پیدا کردم که دستور دادند به مرکز اسناد برسد.در سفرهای رسمی ایشان هم معمولاً هر آنچه در این سال‌های اخیر به مجموعه مدیریت حوزه‌های علمیه از اشیا و آثار هنری اهدا شده، به این مرکز اهدا کرده‌اند و ما رسماً این کار را شروع کردیم.
ولی قاعدتاً شکل‌گیری موزه روحانیت یک عزم جدی می‌خواهد؛ هم از لحاظ ساختاری و هم از لحاظ حمایت‌های مالی، کار موزه، پرهزینه است و قاعدتاً این را باید مسئولان امر اهتمام کنند که این کار شکل بگیرد؛ ولی تاکنون هم هر آنچه ایجاد شده، با همت آیت‌الله اعرافی و زحماتی که دوستان کشیده‌اند، اینجا اشیا به نمایش گذاشته شده است.
◦ در بحث اسناد سازمانی، با توجه به اینکه حوزه کنونی پویا، فعال و کنشگر است و در عرصه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی، فرهنگی موضع‌گیری‌ها و بیانیه‌ها دارد، مرکز برنامه‌ای در این خصوص دارد؟
نکته مهمی را اشاره کردید. تولیدات سازمان حوزه فراوان است؛ بیانیه‌ها، اعلامیه‌ها، گزارش‌ها و هر آنچه در نهاد حوزه و مجموعه مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه و مراکز وابسته به آن تولید می‌شود، قاعدتاً برای سال‌های آتی منبع اطلاعاتی ارزشمندی است. یکی از اهتمام‌های جدی اخیر ما این است که شوراهای اسناد ایجاد شود و این مهم در بین مراکز دیگر همسو نیز رونق بگیرد.بله، ما در برنامه پنج‌ساله آینده‌مان، یکی از محورهای جدی‌ای که به آن پرداختیم، بحث اسناد سازمانی مرکز مدیریت و مراکز وابسته است. غیر از آن مأموریت‌هایی که نسبت به نهاد روحانیت و حوزه داریم، مأموریت‌هایی هم نسبت به سازمان حوزه داریم؛ چون الآن مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، سال‌هاست به‌صورت مرکزمحور در بحث آموزش و پژوهش و تبلیغ حوزه‌های علمیه فعالیت می‌کند. قاعدتاً تولیدات، محصولات و حتی اسنادی که به مرکز مدیریت واصل شده، به اعتقاد ما ارزشمند است؛ تمامی اطلاعیه‌ها، بیانیه‌ها، موضع‌گیری‌ها، گزارشات جلسات و مصوبات مرکز مدیریت، همه حاوی اطلاعات اسنادی و آرشیوی مهمی است که قاعدتاً هم برای مسیریابی مدیران در آینده و هم برای تبیین تلاش‌های حوزویان و حوزه‌های علمیه و مرکز مدیریت نیاز است. تلاش کرده‌ایم این بخش را هم در مجموعه مرکز مدیریت در قم و هم در استان‌ها فعال کنیم و به‌گمانم خیز بعدی مرکز اسناد حوزه، بحث ساماندهی و آرشیو چه فیزیکی و چه دیجیتالی اسناد سازمانی حوزوی است.
تحقق این اهداف نیازمند تکمیل ساختار سازمانی، تأمین نیروی انسانی متخصص، منابع مالی پایدار و متناسب با مأموریت‌ها و توسعه زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال است. همچنین همکاری معاونت‌ها، مراکز ستادی، مدیریت‌های استانی و سایر مجموعه‌های حوزوی برای شکل‌گیری شبکه اسنادی ضروری است.
◦ در همین زمینه، با چند کتابخانه و مرکز اسناد در ارتباط هستید؟
ما با عمده مجموعه کتابخانه‌ها ارتباط داریم؛ از جمله مجموعه کتابخانه‌های تخصصی استان که تحت عنوان «مکتا» فعالیت می‌کنند و بنده هم به‌عنوان عضو شورای سیاست‌گذاری آنجا فعالیت دارم و هم به‌عنوان مسئول کمیته اسناد و مدارک این مجموعه نقش‌آفرینی می‌کنم. در این مجموعه با مدیران کتابخانه‌ها و مراکز اسنادی و آرشیوی ارتباطاتی داریم. در سطح ملی هم این ارتباطات برقرار است و با مراکز مهمی مانند معاونت آرشیو ملی، مرکز اسناد انقلاب، مراکز اسنادی دفاع مقدس و سایر مجموعه آرشیوی مهم این ارتباطات را داریم.
◦ در رابطه با مراجعه حضوری چه برنامه‌ای دارید؟
چون مرکز اسناد حوزه در ساختمان کتابخانه مدرسه فیضیه مستقر است، برنامه فعالیت ما همان ساعت کاری کتابخانه است: از صبح ساعت ۸ شروع می‌شود و تا ساعت ۱۸ ادامه دارد و معمولاً دوستان ما پذیرای مراجعین هستند.از دو طریق هم ارتباط مجازی داریم؛ یک کانال ارتباطی ایتا MarkazAsnad_Hawzah که اطلاعات مربوط به برنامه‌ها، دیدارها و بازدیدهایی از مرکز را منعکس می‌کنیم و وب‌سایت asnad.ismc.ir که چند سالی است راه‌اندازی شده است. امیدواریم از این طریق پاسخگوی نیاز مجموعه پژوهشی و مراکز علمی باشیم.
◦ اگر نکته پایانی هست، بفرمایید.
ما چند طرحی را پیگیری کرده‌ایم در مجموعه مرکز اسناد که نسبت به حوزه‌های علمیه شهرستان‌ها حساسیت ویژه‌ای ایجاد کنیم؛ هم از باب منابع کهن‌شان و هم از بحث مجموعه اسناد و مدارکی که در این مجموعه‌ها نگهداری می‌شود. معمولاً وضعیت خوب و مناسبی ندارند و بعضی از این اسناد از بین رفته‌اند؛ ما گزارش‌هایی از بعضی مدارس و مجموعه‌ها داریم. اگر بتوانیم در پنج‌سال آینده مسیری ایجاد کنیم که شهرستان‌ها و مراکز استان‌ها را فعال و نسبت به بحث آرشیو، گردآوری و ارزشمندی اسناد حوزه و روحانیت حساس کنیم، خیلی از سفرهای ما نتیجه و اثر خارجی‌اش همین می‌شود که مدیران و دست‌اندرکاران استان متوجه می‌شوند این کاغذها و اوراقی که از سال‌های گذشته در این حوزه‌ها هست، چقدر می‌تواند ارزش علمی و تاریخی برای حوزه علمیه داشته باشد.جهت‌گیری اصلی مرکز در دوره جدید، حرکت از «صیانت و نگهداری اسناد» به «مدیریت حافظه تاریخی و سرمایه مستند حوزه» است؛ به‌گونه‌ای که مرکز اسناد حوزه و روحانیت در افق پیش‌رو، به مرجع ملی میراث مستند حوزه‌های علمیه و روحانیت و کانونی برای معرفی مستند هویت و تاریخ حوزه تبدیل شود.