زهرای اطهر(س)؛ مبدأ تاریخی تقابل «حیات طیبه» و «انحطاط مدرن»
گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین اصغر مددی، مسئول اداره ترویج فرهنگی دفتر حفظ و نشر آثار رهبر معظم انقلاب در قم
اشاره
فاطمیه هرگز محصور در تقویم نیست؛ بلکه مبدأیی تاریخی برای مقاومت مؤمنانه و منشوری جامع در بازخوانی نسبت انسان با توحید، جامعه و سرنوشت تاریخ است. در روزگاری که تمدن مادی غرب، افق وجودی بشر را در چرخه تولید و مصرف، اصالت سود و حبّ نفس فرو کاسته و او را به ورطه «انحطاط مدرن» کشانده است، حقیقت زهرای مرضیه(س) تجسم عینی «حیات طیبه» را پیش روی بشریت می‌گشاید؛ حقیقتی که نشان می‌دهد، کمال روحی و طهارت معنوی نه در انزوا، بلکه در قلب مسئولیت‌های اجتماعی و بذل جان و آبرو در مسیر دفاع از حریم ولایت و اقامه حق تحقق می‌یابد. در عصر حاضر، عمیق‌ترین خوانش از این مکتب حیات‌بخش را می‌توان در منظومه فکری و سیره مجاهدانه امام شهید، حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای(رض) پی گرفت. ایشان با پیوندزدن انسان‌شناسی قرآنی به سیره فاطمی، نشان دادند که تربیت انسان موحد در خلأ ممکن نیست؛ بلکه نیازمند «نظام‌سازی»، ایجاد فضای مساعد اجتماعی و برپایی جامعه توحیدی است؛ الگویی که در آن ساختارهای جامعه همانند یک «کارخانه انسان‌سازی»، زمینه رشد و تعالی فطری آحاد امت را فراهم می‌آورند.
در این گفت‌وگوی تفصیلی، حجت‌الاسلام والمسلمین اصغر مددی، مسئول اداره ترویج فرهنگی دفتر حفظ و نشر آثار معظم‌له در قم، به بازخوانی این هندسه فکری و تبیین نسبت آن با سیره صدیقه طاهره(س) پرداخته است؛ از تبیین تمایز انسان‌شناسی توحیدی با مبانی اومانیستی غرب تا امتداد الگوی تربیتی-تمدنی امام شهید در بزنگاه‌هایی چون دفاع مقدس، مواسات مؤمنانه و رسالت نظام‌ساز حوزه‌های علمیه در افق تمدن نوین اسلامی.
فصل اول:
مبانی توحیدی و فلسفه روش‌شناسی ساختارمند
◦ به‌عنوان مدخل بحث، جایگاه، مبانی و غایت «تربیت و تعالی انسان» در هندسه معرفتی امام شهید(قد) چگونه صورت‌بندی می‌شود و چرا تحقق این مبانی، بدون نظام‌سازی اجتماعی ناممکن دانسته شده است؟
بحث تربیت و تعالی‌بخشی انسان در نگاه امام شهید(قد)، در حقیقت هدف اصلی شریعت، عبودیت و رستگاری و رسیدن انسان به حیات طیبه است که مسیر تحقق آن، تشکیل نظام اسلامی و جامعه توحیدی است. ایشان در مقاطع گوناگون - به‌ویژه در بیانات راهبردی ۱۲ آذر ۱۳۷۹، ۱۰ آذر ۱۳۸۹ و ۳ فروردین ۱۳۹۹ - مبانی حرکتی انقلاب اسلامی و امتداد عینی هر یک از این پایه‌ها را به‌روشنی ترسیم کرده‌اند که می‌توان آن را در سه محور خلاصه کرد:۱. توحید که امتداد عملی آن، نفی مطلق عبودیت غیر خدا، نفی طاغوت و استقرار عبودیت انحصاری پروردگار در تمام ارکان و مناسبات حیات است.
۲. معاد و فرجام‌شناسی: یعنی امتداد حیات پس از مرگ، پیوستگی ناگسستنی دنیا و آخرت و اثرگذاری جزء‌به‌جزء ساختارهای دنیوی در سرنوشت ابدی انسان.
۳. انسان‌شناسی توحیدی: در نگاه اسلامی، انسان محور عالم است و همه چیز به‌طور بالقوه در اختیار انسان قرار دارد؛ [وَسَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ] (جاثیه/۱۳). خداوند متعال ساختار وجودی انسان را [فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ] (تین/۴) آفریده و استعدادی بی‌پایان برای صعود به قله‌های کمال در نهاد او ودیعه نهاده است.
4. حرکت عالم به سمت حاکمیت حق: باور به سنت‌های الهی مبنی بر زوال باطل و نصرت مؤمنان در فرآیند مبارزه و تمدن‌سازی که غایت آن استقرار حکومت جهانی عدل است.
بر پایه این منظومه، هدف نهایی نظام و حکومت اسلامی چیزی جز رساندن انسان به «حیات طیبه» -حیاتی پاکیزه، شیرین و متعالی هم در دنیا و هم در آخرت- نیست. تمام ارکان دولت اسلامی، جامعه‌سازی و تمدن نوین اسلامی مقدمه‌ای است برای اینکه شریعت به ثمر بنشیند و انسان را به اوج شکوفایی برساند؛ تعبیری که حضرت امام راحل(قد) نیز مکرر تصریح می‌فرمایند که تمام قرآن و شریعت برای تربیت انسان نازل شده است.
اما در پاسخ به اینکه چرا تربیت به فضای اجتماعی و نظام‌مند نیاز دارد، باید گفت چرایی این روش را باید دقیقاً در همین مبانی توحیدی جست‌وجو کرد. اگر ما واقعاً به توحید، انسان‌شناسی محوری و استعدادهای بی‌پایان انسان در افق «احسن تقویم» باور داریم، باید التزام عملی خود را به این مبانی نشان دهیم. در مبانی توحیدی، مسئله ولایت الهی، عبودیت انحصاری خداوند و نفی طاغوت مطرح است. آیا این مفاهیم در یک فضای صرفاً فردی و در انزوای شخصی قابل تحقق‌اند؟ آیا اگر انسان‌ها تک‌تک و جدا از یکدیگر به عبودیت مشغول شوند، می‌توان ادعا کرد که عبودیت در همه ابعاد و عرصه‌های حیات بشر مستقر شده است؟
مهم‌تر از آن، مسئله «نفی طاغوت» است که از ارکان اصلی کلمه توحید به‌شمار می‌رود. طاغوتی که ساختارهای جامعه را به فساد کشیده، مانع عدالت و آزادی است و کرامت و تعالی انسان را پایمال می‌کند، چگونه باید نفی شود؟ ایستادگی در برابر آن، مبارزه با شبکه‌های استکباری و جهاد در راه برطرف‌کردن موانع کمال انسان -چه در عرصه جهاد کبیر و چه در عرصه جهاد اصغر- آیا صرفاً با اقدام‌های فردی و موعظه‌های پراکنده ممکن است؟
از همین‌جا روشن می‌شود که اگر انسان‌ها بخواهند به تعالی حقیقی برسند. باید در یک نظام اسلامی و در فضایی مساعد قرار گیرند. لازمه تربیت توحیدی، تحقق ولایت الهی و عبودیت خداوند در متن جامعه است؛ آحاد جامعه باید در مسیر عبودیت الهی حرکت کنند، طاغوت را نفی کنند و از اطاعت آن سر باز زنند. تحقق چنین امری مستلزم هم‌افزایی، حرکت جمعی، شکل‌گیری جبهه و تجمیع توان و قدرت آحاد جامعه به محوریت ولی الهی است.
◦ در اندیشه مدرن ادعا می‌شود که ساختارهای اجتماعی و حکومتی، آزادی فردی را محدود می‌کنند. در مکتب امام شهید(قد)، پیوند عبودیت و ساختار جامعه با مؤلفه‌هایی چون «آزادی»، «عدالت» و «کرامت انسانی» چگونه تبیین می‌شود؟
نگاه امام شهید(قد) کاملاً عکس تلقی‌های اومانیستی و فردگرایانه است. برای رسیدن به اهداف تربیتی توحیدی، ما ناگزیر از پیوندزدن این مفاهیم با ساختار اجتماعی هستیم. عبودیت الهی مقدمه رسیدن انسان به حیات طیبه است؛ اما انسانی که می‌خواهد آزادانه عمل کند و بندگی خود را یکسره در برابر پروردگار قرار دهد، ابتدا باید از قیدوبندهای پست و اسارت‌های مادی رها شود. آیا چنین آزادی اصیلی در یک فضای کاملاً فردی و در خلأ تحقق می‌یابد؟آزادی اجتماعی، آزادی اندیشه، آزادی اقتصادی و آزادی سیاسی، زمینه‌ساز رشد انسان و پیش‌شرط شکوفایی استعدادهای او هستند. در شرایطی که منافع متعارض وجود دارد، طاغوت‌ها مانع آزادی حقیقی‌اند و مستکبران می‌کوشند همه امکانات، ثروت‌ها و رسانه‌ها را در انحصار خود بگیرند تا دیگران را محروم و از یکدیگر جدا کنند، چگونه می‌توان تنها با اقدام و خودسازی فردی زمینه شکوفایی انسان را در همه این ابعاد فراهم کرد؟
بسیاری از آرمان‌های اسلامی به بستری جمعی نیاز دارند. کرامت انسانی زمانی به‌معنای واقعی کلمه محقق می‌شود که به اندیشه، شخصیت، استعدادها، ظرفیت‌ها، اقدامات و نیازهای روحی و روانی انسان در چارچوب یک جامعه عادلانه توجه شود. تحقق کرامت انسانی، نیازمند جامعه‌ای است که ساختارها و مناسبات آن به رشد انسان یاری برسانند. انسان در «احسن تقویم» آفریده شده و استعدادی گسترده دارد؛ اما شکوفایی این گوهر درونی به لوازم، ساختارها، همراهی‌ها، محیط‌ها و شرایط متعددی نیاز دارد. انسان در سایه نظام اسلامی و با همراهی «ولیّ الهی» است که می‌تواند موانع عدالت را بردارد، آزادی را محقق سازد، کرامت انسانی را پاس بدارد و زمینه رشد مادی و معنوی استعدادها را فراهم کند.
◦ چالش اصلی معمولاً در حوزه «روش» بروز می‌کند. وجه تمایز روش‌شناسی تربیتی امام شهید(قد) با شیوه‌های سنتی چیست و چرا ایشان از تمثیل «کارخانه انسان‌سازی» استفاده می‌کردند؟
نقطه کانونی و کلیدی دیدگاه ایشان دقیقاً در همین پرسش نهفته است. در غالب مکاتب تربیتی رایج، تمرکز بر انتقال بسته‌های محتوایی و منابع آموزشی، به‌شیوه فردبه‌فرد یا حلقه‌هایی محدود است؛ مربی با افراد تک‌به‌تک مواجه می‌شود و سعی دارد، مفاهیم را در ذهن و جان آنان نهادینه کند. در این الگو، اگر مجموعه‌ای، صد نفر را جذب کند و چند ده نفر را به مقصد برساند، احساس موفقیت می‌کند.اما امام شهید(قد) با استناد به منطق قرآن تأکید داشتند که «روش انبیا» چنین نبوده است. انبیای الهی(ع) برای تحقق هدایت عمومی، نیامدند صومعه، خانقاه یا مدارس ایزوله‌ای تأسیس کنند که در گوشه‌ای بنشینند و در گوش افراد معدود نجوای توحید سر دهند؛ افق رسالت انبیا(ع) تمام بشریت و سوق‌دادن انسان‌ها به‌سمت حیات طیبه بود. ایشان از سال ۱۳۵۳ (در جلسات مسجد امام حسن مجتبی(ع) که (در کتاب ارزشمند طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن انعکاس یافته)، یک تمثیل بنیادین ارائه می‌دهند و می‌فرمایند: انبیا به‌جای تولید دستی و انفرادی، «کارخانه انسان‌سازی» تأسیس کردند.
شما یک وقت در خانه کیکی می‌پزید و برای یکی دو مشتری ارسال می‌کنید؛ اما یک وقت یک خط تولید و کارخانه راه می‌اندازید که روزانه صدها هزار محصول باکیفیت به جامعه عرضه می‌کند. کارخانه انبیا(ع) به‌گونه‌ای تعبیه شده بود که مصداق [یَدْخُلُونَ فِی دِینِ‌اللَّهِ أَفْوَاجًا] (نصر/۲) محقق شود. مقصود این است که روش انبیا را نمی‌توان به زمزمه‌کردن توحید در گوش یک فرد فروکاست؛ توحید باید در مسیر زندگی انسان و در مناسبات گوناگون حیات او امتداد یابد. تربیت انفرادی گرچه در جای خود موضوعیت دارد، اما به‌تنهایی پاسخگوی نجات بشریت نیست. روش کلان انبیا «نظام‌سازی» است؛ یعنی جامعه باید به‌گونه‌ای معماری شود که هندسه آن خودبه‌خود انسان‌ها را به‌سوی تعالی و طهارت سوق دهد.
فصل دوم: الگوی فضاسازی؛ از سیره فاطمی(س) تا مواسات اجتماعی
◦ تعبیر امام شهید(قد) از این کارخانه، مفهومی به‌نام «ساخت فضای مساعد» است. این سازوکار چگونه کارایی تربیت را تضمین می‌کند؟
دقیقاً همین‌طور است؛ تعبیر کاربردی ایشان، ایجاد «فضای مساعد» یا همان محیط تربیتی و ساخت فرهنگ مناسب و هوای مناسب تربیت است. اگر فضا آماده شد، تربیت با سرعت بالاتر، سهولت بیشتر، گستره فراگیرتر و هزینه به‌مراتب کمتر محقق می‌شود.امام شهید(قد) در تعبیری راهبردی می‌فرمودند: «فرهنگ مثل هواست»؛ همان‌طور که اگر هوا آلوده باشد، ریه‌ها آسیب می‌بینند و اگر پاکیزه باشد، همه ناخودآگاه از حیات سالم بهره‌مند می‌شوند، فضای فرهنگی و ساختار حاکم بر جامعه نیز باید چنان باشد که استشمام آن، فرد را به‌سوی بندگی خدا هدایت کند.
بهترین مثال ملموس آن، ماه مبارک رمضان است؛ در ماه رمضان خوب‌بودن، تلاوت قرآن، پرهیز از گناه، انفاق، خدمات اجتماعی، نقش‌آفرینی‌های انقلابی و تقویت آرمان معنویت در جامعه، برای آحاد مردم و مسئولان بسیار سهل‌تر و روان‌تر از سایر ماه‌هاست؛ زیرا فضای عمومی خانه، محله و جامعه آکنده از یاد خداست.
نمونه معاصر دیگر، رزمایش «مواسات و کمک‌های مؤمنانه» در ایام کرونا و پویش عظیم «ایران همدل» است؛ وقتی فضا، فضای گذشت و همدلی شد، همسایه از طلا و خودرو و طبقه مسکونی خود گذشت. اگر قرار بود تک‌به‌تک افراد را موعظه کنیم، چنین رستاخیز مالی و روحی عظیمی پدید نمی‌آمد.
◦ این نگرش ساختارمند و اجتماعی به تربیت، در سیره مبارک اهل‌بیت(ع) و به‌ویژه مجاهدت‌های حضرت صدیقه طاهره(س) چگونه قابل ردگیری است؟
تمام سیره اهل‌بیت عصمت و طهارت(س)، به‌ویژه حیات سراسر نور حضرت زهرای مرضیه(س)، شاهدی روشن بر این نظریه است. اگر خط سیر زندگی ایشان را بررسی کنید -از دوران کودکی و ایستادگی در شعب ابی‌طالب در جایگاه خطیر «اُمّ‌ابیها» تا دوران ازدواج و همسرداری و شیوه فرزندپروری در مدینه و سپس موضع‌گیری‌های بنیادین پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) در مسئله ولایت امیرالمؤمنین(ع) تا لحظه شهادت- همگی در امتداد یک هدف واحد تعریف می‌شود: «پاسداری از هدف پیامبر(ص) در ساخت جامعه اسلامی و تحقق توحید در تمام ابعاد حیات بشری و حفظ بستر هدایت جامعه است».
هدف پیامبر(ص) در گروی نفی طاغوت، تحقق عبودیت خداوند، جریان عدالت، ایجاد آزادی حقیقی در ابعاد گوناگون، استقلال جامعه مسلمانان از هر آنچه غیرتوحیدی است و فراهم‌آوردن زمینه رشد مادی و معنوی انسان‌ها بود؛ اموری که تنها در بستر حکومت و جامعه اسلامی به‌صورت فراگیر تحقق پیدا می‌کنند.
حضرت صدیقه طاهره(س) در این مسیر تلاش کردند تا جامعه و نظام اسلامی‌ای که پیامبر اکرم(ص) در پی تحقق آن بودند، استمرار یابد. ولیّ الهی باید در جامعه نقشی پیش‌برنده داشته باشد تا زمینه تحقق این اهداف را فراهم کند. اگر ولایت الهی در جامعه حضور و جریان مؤثر نداشته باشد، شاهرگ تربیت قطع شده و بسیاری از زمینه‌های لازم برای حیات طیبه فراهم نخواهد شد؛ از این‌رو، مجاهدت‌های جانانه و جان‌فشانی حضرت صدیقه طاهره(س) پس از رحلت نبی مکرم(ص)، حرکتی برای حفظ صِرف یک شخص یا منصب دنیوی نبود؛ بلکه جان‌فشانی برای حفظ بستر تربیت بشریت بود؛ تلاشی که در خانه، در جامعه و در همه عرصه‌های حیات نورانی ایشان جریان داشت.
◦ برجسته‌ترین تجلی این فضاسازی ساختارمند در تاریخ معاصر چه بود و امام شهید(قد) چگونه آن را تحلیل می‌کردند؟
بارزترین تجلی عینی این الگو در دفاع مقدس به چشم می‌خورد. دفاع مقدس صرفاً یک جنگ نظامی نبود؛ بلکه دقیقاً یک «کارخانه عظیم انسان‌سازی» و فضایی بود که در آن بسیاری از مبانی و ارزش‌ها ظهور و بروز یافت.امام شهید مثال شگفت‌آوری می‌زدند و به این مضمون می‌فرمایند: نامه‌های هفته‌های نخست رزمندگان در جبهه را با نامه‌های ماه‌های سوم و چهارم همان افراد مقایسه کنید؛ در هفته‌های اول دغدغه‌ها ناظر به سردی و گرمی هوا، کیفیت غذا، کمبود خواب و سختی پادگان بود؛ اما پس از چند ماه حضور در آن فضای معنوی، ادبیات و آرمان‌های آنان دگرگون می‌شد؛ سخن از عروج، استغفار شبانه، سبقت در ایثار، واکس‌زدن شبانه کفش همرزمان و داوطلب‌شدن برای معابر مین بود. چرا چنین تحولی رخ داد؟ چون ساختار و فضای جبهه، فضای مجاهدت و ایثار بود و در چنان فضایی، انگیزه برای شرارت رنگ می‌باخت و مسیر طهارت نفس هموار می‌شد؛ به‌همین دلیل است که از آن تحول شگرف به «فتح‌الفتوح» تعبیر شد.
نکته بسیار عمیق این است که همان‌طور که در کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن تصریح شده، وقتی فضای مساعد اجتماعی شکل بگیرد، شرایط به‌گونه‌ای متحول می‌شود که حتی کسانی که پیش از آن دچار رگه‌هایی از نفاق، سستی یا ضعف‌های جدی ایمانی بوده‌اند، در مجاورت آن جریان زلال، دگرگون شده و در عداد مؤمنان راستین قرار می‌گیرند. این خاصیت اعجازآفرینِ ساختار سالم و فضای مساعد است که زمینه لغزش را به حداقل رسانده و موتور محرکه فطرت را فعال می‌کند.
فصل سوم: پیشران مجاهدت و رسالت نظام‌ساز حوزه‌های علمیه
◦ در بیانات امام شهید(قد) تأکید ویژه‌ای بر کلیدواژه «مجاهدت مستمر» دیده می‌شود. جایگاه مجاهدت در شکل‌گیری و بقای این فضای تربیتی چیست؟
ببینید، هیچ فضای مساعدی بدون مجاهدت خلق نمی‌شود و پایدار نمی‌ماند. امام شهید بارها اشاره کرده‌اند که بدون مجاهدت، هیچ هدفی محقق نمی‌شود و وظیفه رهبری جامعه را این دانسته‌اند که هر جا شعله جهاد رو به افول رفت، آن را برافروخته کند. از منظر ایشان، هر تلاشی جهاد نیست؛ جهاد یعنی: «تلاش مستمر، هوشمندانه و خستگی‌ناپذیر در تقابل با دشمن». درس‌خواندن برای بی‌نیازکردن جامعه از وابستگی، جهاد علمی است؛ بازکردن گره معیشت برای خنثی‌کردن توطئه تحریم، جهاد اقتصادی است و روشنگری در برابر امپراتوری دروغ، جهاد تبیین است؛ همان‌گونه که صدیقه طاهره(س) با خطبه تاریخی فدکیه، بزرگ‌ترین جهاد تبیین تاریخ را برای جلوگیری از انحراف امت و رسواسازی نفاق پایه‌گذاری کردند.در مسیر عبودیت، نفی طاغوت و برطرف‌کردن موانع عدالت، موانع پرشماری صف کشیده‌اند: عواملی که موجب بی‌عدالتی، اسارت و وابستگی می‌شوند، در کنار عوامل درونی مانند کوری باطن، غفلت، جهل، نخوت و آلودگی‌های نفسانی. تا زمانی که با این موانع مبارزه نشود، زمینه تحقق تربیت حقیقی فراهم نخواهد شد و این مجاهدت نیز اقدامی مقطعی و گذرا نیست؛ بلکه باید دائمی و مستمر باشد و تا زمانی که انسان نفس می‌کشد، ادامه پیدا کند: [وَاعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّى یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ] (حجر/۹۹).
تربیت فردی به‌تنهایی از عهده رفع این موانع سنگین برنمی‌آید؛ زیرا ابزارها، ظرفیت‌ها، قدرت و ساختارهای قانونی لازم را برای هماوردی با جبهه باطل در اختیار ندارد. در چنین وضعی، ولایت الهی در شئون زندگی اجتماعی جریان پیدا نمی‌کند و توحید در سطحی محدود باقی می‌ماند.
اما ویژگی بی‌نظیر کارخانه نظام اسلامی این است که «جذب حداکثری» را محقق می‌سازد. در یک کارخانه، از نگهبان دم در تا کارشناس فنی و مدیرعامل، هرکس متناسب با توان خود نقشی ایفا می‌کند و بهره می‌برد. در مکتب تربیتی امام شهید(قد)، قرار نیست همه از ابتدا در رتبه صد ایمانی باشند؛ بلکه رسالت ولیّ جامعه این است که همه آحاد را متناسب با ظرفیت‌شان یک گام به‌پیش ببرد؛ آنکه در نمره یک است، به دو برسد و آنکه در نمره صد است، ارتقا یابد. به یاد دارید که ایشان درباره افراد دارای ضعف در حجاب فرمودند: این‌ها هم اهل دعا، مناجات و ماه رمضان هستند و نباید با برچسب‌زنی، طرد شوند. این معجزه ساخت فضای مجاهدت است که آحاد جامعه را در مسیر طهارت به حرکت درمی‌آورد.
◦ رسالت حوزه‌های علمیه و نخبگان دینی در پیوند با این روش تربیتی و تحقق رسالت انبیایی چگونه تبیین می‌شود؟
دقیقاً از همین پایگاه فکری است که حوزه باید رسالت اصلی خود را «نظام‌سازی بر پایه اسلام» بداند و خود را نسبت به آن ملتزم بشمارد؛ رسالت اصلی، ساختن نظامی اسلامی و فراهم‌آوردن محیطی مناسب برای حرکت جامعه است؛ محیطی که در آن روش انبیا امکان اجرا پیدا کند.همان‌گونه که در پیام‌های راهبردی امام شهید(قد) به حوزه‌ها در صدمین سالگرد بازتأسیس حوزه علمیه قم آمده است، رسالت حوزه در تعامل با نخبگان دانشگاهی، تولید نظامات اداره جامعه (نظام اقتصاد اسلامی، نظام خانواده، نظام تربیت، رسانه، قضا، شهرسازی و...) بر مبنای فقه جواهری و معارف وحیانی است.
اگر نظام‌سازی نکنیم، ساختارهای لیبرالی و سکولار -که نابرابری و ماده‌گرایی در تاروپود آن‌ها نهادینه است- فضا را مسموم کرده و مانع شکوفایی استعدادهای مادی و معنوی انسان‌ها می‌شوند؛ درنتیجه، تربیت انسان بر اساس اسلام ناب شکل نمی‌گیرد. حتی تحقق قسط که در آیه شریفه [لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ] به آن اشاره شده است -و مقصود فقط قسط و عدالت اقتصادی نیست؛ بلکه ایجاد توازن و عدالت در فرصت‌های تعالی معنوی و اخلاقی در تمام آرمان‌هاست- برای این است که فضای کاملاً مساعد برای تعالی همه‌جانبه بشریت فراهم شود و این محقق نخواهد شد، مگر با ساخت نظام اسلامی برای رسیدن به جامعه و تمدن نوین اسلامی.
فصل چهارم: افق تمدنی؛ از مواجهه با مدرنیته تا مهدویت و حفظ نظام
◦ موضع مکتب تربیتی امام شهید(قد) در مواجهه با روان‌شناسی و علوم تربیتی مدرن غربی چه بود؟ آیا برخورد ایشان با این علوم کاملاً سلبی است؟
مواجهه امام شهید با علوم مدرن، مواجهه‌ای حکیمانه، نقادانه و فعال (غیرمنفعلانه) بود. در این رویکرد، میان «مبانی هستی‌شناختی» و «دستاوردهای روش‌شناختی» تفکیک دقیقی وجود دارد:از حیث مبانی، پایه‌های انسان‌شناختی و فکری غرب -که برآمده از ماتریالیسم، لیبرالیسم، فردگرایی مفرط و اومانیسم سکولار است- به‌هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست؛ زیرا همان‌گونه که شوری، ذاتیِ نمک است، اصالت سود، غریزه‌محوری و بی‌عدالتی ساختاری نیز جزئی لاینفک از مدرنیته و نظام سرمایه‌داری غرب به‌شمار می‌رود. این همان پرتگاهی است که جهان معاصر را به ورطه «انحطاط مدرن»، بحران معنا و شیءانگاری انسان کشانده است.
دقیقاً در نقطه مقابل این تفکر، حقیقت تابناک مکتب حضرت صدیقه طاهره(س) قرار دارد. سیره فاطمی مبدأ تاریخی تقابل با چنین انحطاطی است؛ تمدن غرب، افق انسان را در مدار حبّ نفس، اصالت لذت و چرخه بی‌پایان تولید و مصرف، تعریف و تحقیر می‌کند؛ درحالی‌که الگوی زهرایی بر پایه منطق توحیدی، راه رسیدن به «حیات طیبه» را در طهارت روحی، فداکاری در راه حق، پیوند فرد با سرنوشت امت و ایثار اجتماعی ترسیم می‌نماید؛ بنابراین، دستگاه تربیتی اسلام با مکاتب اومانیستی غرب در غایت و مبنا در تقابل بنیادین قرار دارد.
اما از حیث روش‌شناسی تجربی و موضوع‌شناسی، مانعی برای بهره‌گیری از علوم مدرن وجود ندارد؛ چنان‌که اگر دانشمندی غربی با پژوهشی میدانی بر روی صدها نمونه، به داده‌ای تجربی یا ابزاری در شناخت رفتار دست یابد که با چارچوب‌های قطعیِ وحیانی در تعارض نباشد، می‌توان از آن یافته‌ها برای تنقیح مناط، موضوع‌شناسی یا حتی بازخوانی و استنطاق دقیق‌تر متون دینی بهره برد. به‌تعبیر دیگر، نگاه ایشان رویکردی «پالایشی و تهذیبی» بود؛ نفی بنیادهای الحادی و عبور از انحطاط مدرن، در عین بهره‌گیری هوشمندانه و عقلایی از ابزارها و دستاوردهای کارآمد تجربی برای تحقق حیات طیبه.
◦ نسبت این مکتب تربیتی با فتح‌الفتوح تاریخی حضرت امام خمینی(قد) چیست؟
مکتب تربیتی امام شهید(قد) دقیقاً منطبق و استمراردهنده مکتب تربیتی امام راحل عظیم‌الشأن(قد) است. حضرت امام فرمودند: فتح‌الفتوح انقلاب، نه صرفاً سرنگونی رژیم پهلوی یا پیروزی‌های نظامی، بلکه «تربیت جوانان مؤمن و انقلابی» بود؛ همان فرزندانی که در سال ۱۳۴۲ در گهواره بودند و در دفاع مقدس حماسه‌آفرین شدند.امام خمینی(قد) نه فرصت داشت و نه روشش این بود که برای شهید مهدی زین‌الدین، شهید باقری یا شهید حاج‌قاسم سلیمانی، کلاس درس انفرادی بگذارد؛ امام با برپایی نهضت و استقرار حاکمیت اسلام، فضایی خلق کرد که اکسیژن آن ایثار و تقوا بود و جوانان تشنه حقیقت در آن فضا شکوفا شدند و مدارج سلوک الی‌الله را یک‌شبه طی کردند.
◦ در افق جهانی و مهدوی، این الگوی تربیتی چه پیامی برای امت اسلام و جامعه بشری دارد و چرا بر این اساس، «حفظ نظام اسلامی» اوجب واجبات به‌شمار می‌رود؟
افق نهایی مکتب تربیتی انقلاب اسلامی، مرزهای جغرافیایی و مذهبی را درمی‌نوردد و معطوف به تمامیت بشریت است: [لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ] (بقره/۱۴۳). امام شهید در خطبه‌های نماز جمعه (۲۹ خرداد ۱۳۶۰) به این مضمون تصریح داشته‌اند که بشریت، امروز تشنه و در جست‌وجوی راه نجات و فرج است؛ اما مسیر آن را به‌درستی نمی‌شناسد؛ رسالت نظام اسلامی و ملت انقلابی، نشان‌دادن این الگو به جهان است.ایشان دایره هم‌گرایی را بر پایه آرمان‌های فطری بشر گسترش می‌دادند؛ عدالت‌خواهی، استقلال‌طلبی، نفی استبداد و تکریم کرامت انسانی شعارهایی است که هر فطرت پاکی با آن همراه است. جامعه مهدوی، جامعه‌ای است که در آن نه‌تنها عدالت مادی، بلکه قسط در معنویت و فضایل اخلاقی محقق خواهد شد. انقلاب اسلامی وظیفه دارد با ایجاد الگوی عینی از حیات طیبه، بستر جهانی را برای اقبال دل‌ها به حکومت موعود عدل‌گستر مهیا سازد.
بر این اساس، ساخت جامعه اسلامی و تمدن اسلامی، همان چیزی است که از آن به «کارخانه انسان‌سازی» تعبیر می‌شود و بستری اساسی برای تربیت انسان مؤمن است. اینجاست که نظام‌سازی و تمدن‌سازی به‌عنوان ضرورتی اساسی برای تحقق تربیت اسلامی و نجات بشریت معنا پیدا می‌کند.
همچنین علت تأکید امام راحل و امام شهید(رض) بر اینکه «حفظ نظام اسلامی اوجب واجبات است»، با همه ابعاد تربیتی‌اش روشن‌تر می‌شود؛ حفظ نظام اسلامی، پاسداری از ساختارهای اسلامی و تحقق دولت و جامعه اسلامی، حفظ بستر مأموریت تربیتی «ولیّ جامعه» است؛ زیرا ولیّ جامعه می‌تواند مأموریت انبیایی خود را در چنین چارچوبی به‌درستی عملیاتی کند، دست آحاد بشریت را بگیرد و آنان را در فرایندی فراگیر، ساختارمند و عزتمندانه، به سرمنزل مقصود حیات طیبه و آمادگی برای عصر ظهور حضرت حجت (ارواحنافداه) برساند.
◦ از اینکه با متانت، دقت علمی و بیان روشنگرانه، دعوت هفته‌نامه «افق حوزه» را پذیرفتید و این مبحث عمیق تربیتی-تمدنی را برای مخاطبان فرهیخته تبیین فرمودید، صمیمانه سپاسگزاریم.
من هم از تلاش‌های ارزشمند شما و مجموعه فاخر «افق حوزه» صمیمانه تشکر می‌کنم و امیدوارم این مباحث، سرآغاز پژوهش‌های بنیادین در حوزه فقه نظام‌ساز و امت‌ساز در تربیت اسلامی قرار گیرد. توفیق همگان را در تحقق آرمان‌های تمدنی انقلاب اسلامی از خداوند متعال مسألت دارم. والسلام علیکم ورحمةالله وبرکاته.ویرایش و تنظیم: حمید کرمی
فصل اول: مبانی توحیدی و فلسفه روش‌شناسی ساختارمند
◦ به‌عنوان مدخل بحث، جایگاه، مبانی و غایت «تربیت و تعالی انسان» در هندسه معرفتی امام شهید(قد) چگونه صورت‌بندی می‌شود و چرا تحقق این مبانی، بدون نظام‌سازی اجتماعی ناممکن دانسته شده است؟
بحث تربیت و تعالی‌بخشی انسان در نگاه امام شهید(قد)، در حقیقت هدف اصلی شریعت، عبودیت و رستگاری و رسیدن انسان به حیات طیبه است که مسیر تحقق آن، تشکیل نظام اسلامی و جامعه توحیدی است. ایشان در مقاطع گوناگون - به‌ویژه در بیانات راهبردی ۱۲ آذر ۱۳۷۹، ۱۰ آذر ۱۳۸۹ و ۳ فروردین ۱۳۹۹ - مبانی حرکتی انقلاب اسلامی و امتداد عینی هر یک از این پایه‌ها را به‌روشنی ترسیم کرده‌اند که می‌توان آن را در سه محور خلاصه کرد:۱. توحید که امتداد عملی آن، نفی مطلق عبودیت غیر خدا، نفی طاغوت و استقرار عبودیت انحصاری پروردگار در تمام ارکان و مناسبات حیات است.۲. معاد و فرجام‌شناسی: یعنی امتداد حیات پس از مرگ، پیوستگی ناگسستنی دنیا و آخرت و اثرگذاری جزء‌به‌جزء ساختارهای دنیوی در سرنوشت ابدی انسان.
۳. انسان‌شناسی توحیدی: در نگاه اسلامی، انسان محور عالم است و همه چیز به‌طور بالقوه در اختیار انسان قرار دارد؛ [وَسَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ] (جاثیه/۱۳). خداوند متعال ساختار وجودی انسان را [فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ] (تین/۴) آفریده و استعدادی بی‌پایان برای صعود به قله‌های کمال در نهاد او ودیعه نهاده است.
4. حرکت عالم به سمت حاکمیت حق: باور به سنت‌های الهی مبنی بر زوال باطل و نصرت مؤمنان در فرآیند مبارزه و تمدن‌سازی که غایت آن استقرار حکومت جهانی عدل است.
بر پایه این منظومه، هدف نهایی نظام و حکومت اسلامی چیزی جز رساندن انسان به «حیات طیبه» -حیاتی پاکیزه، شیرین و متعالی هم در دنیا و هم در آخرت- نیست. تمام ارکان دولت اسلامی، جامعه‌سازی و تمدن نوین اسلامی مقدمه‌ای است برای اینکه شریعت به ثمر بنشیند و انسان را به اوج شکوفایی برساند؛ تعبیری که حضرت امام راحل(قد) نیز مکرر تصریح می‌فرمایند که تمام قرآن و شریعت برای تربیت انسان نازل شده است.
اما در پاسخ به اینکه چرا تربیت به فضای اجتماعی و نظام‌مند نیاز دارد، باید گفت چرایی این روش را باید دقیقاً در همین مبانی توحیدی جست‌وجو کرد. اگر ما واقعاً به توحید، انسان‌شناسی محوری و استعدادهای بی‌پایان انسان در افق «احسن تقویم» باور داریم، باید التزام عملی خود را به این مبانی نشان دهیم. در مبانی توحیدی، مسئله ولایت الهی، عبودیت انحصاری خداوند و نفی طاغوت مطرح است. آیا این مفاهیم در یک فضای صرفاً فردی و در انزوای شخصی قابل تحقق‌اند؟ آیا اگر انسان‌ها تک‌تک و جدا از یکدیگر به عبودیت مشغول شوند، می‌توان ادعا کرد که عبودیت در همه ابعاد و عرصه‌های حیات بشر مستقر شده است؟
مهم‌تر از آن، مسئله «نفی طاغوت» است که از ارکان اصلی کلمه توحید به‌شمار می‌رود. طاغوتی که ساختارهای جامعه را به فساد کشیده، مانع عدالت و آزادی است و کرامت و تعالی انسان را پایمال می‌کند، چگونه باید نفی شود؟ ایستادگی در برابر آن، مبارزه با شبکه‌های استکباری و جهاد در راه برطرف‌کردن موانع کمال انسان -چه در عرصه جهاد کبیر و چه در عرصه جهاد اصغر- آیا صرفاً با اقدام‌های فردی و موعظه‌های پراکنده ممکن است؟
از همین‌جا روشن می‌شود که اگر انسان‌ها بخواهند به تعالی حقیقی برسند. باید در یک نظام اسلامی و در فضایی مساعد قرار گیرند. لازمه تربیت توحیدی، تحقق ولایت الهی و عبودیت خداوند در متن جامعه است؛ آحاد جامعه باید در مسیر عبودیت الهی حرکت کنند، طاغوت را نفی کنند و از اطاعت آن سر باز زنند. تحقق چنین امری مستلزم هم‌افزایی، حرکت جمعی، شکل‌گیری جبهه و تجمیع توان و قدرت آحاد جامعه به محوریت ولی الهی است.
◦ در اندیشه مدرن ادعا می‌شود که ساختارهای اجتماعی و حکومتی، آزادی فردی را محدود می‌کنند. در مکتب امام شهید(قد)، پیوند عبودیت و ساختار جامعه با مؤلفه‌هایی چون «آزادی»، «عدالت» و «کرامت انسانی» چگونه تبیین می‌شود؟
نگاه امام شهید(قد) کاملاً عکس تلقی‌های اومانیستی و فردگرایانه است. برای رسیدن به اهداف تربیتی توحیدی، ما ناگزیر از پیوندزدن این مفاهیم با ساختار اجتماعی هستیم. عبودیت الهی مقدمه رسیدن انسان به حیات طیبه است؛ اما انسانی که می‌خواهد آزادانه عمل کند و بندگی خود را یکسره در برابر پروردگار قرار دهد، ابتدا باید از قیدوبندهای پست و اسارت‌های مادی رها شود. آیا چنین آزادی اصیلی در یک فضای کاملاً فردی و در خلأ تحقق می‌یابد؟آزادی اجتماعی، آزادی اندیشه، آزادی اقتصادی و آزادی سیاسی، زمینه‌ساز رشد انسان و پیش‌شرط شکوفایی استعدادهای او هستند. در شرایطی که منافع متعارض وجود دارد، طاغوت‌ها مانع آزادی حقیقی‌اند و مستکبران می‌کوشند همه امکانات، ثروت‌ها و رسانه‌ها را در انحصار خود بگیرند تا دیگران را محروم و از یکدیگر جدا کنند، چگونه می‌توان تنها با اقدام و خودسازی فردی زمینه شکوفایی انسان را در همه این ابعاد فراهم کرد؟بسیاری از آرمان‌های اسلامی به بستری جمعی نیاز دارند. کرامت انسانی زمانی به‌معنای واقعی کلمه محقق می‌شود که به اندیشه، شخصیت، استعدادها، ظرفیت‌ها، اقدامات و نیازهای روحی و روانی انسان در چارچوب یک جامعه عادلانه توجه شود. تحقق کرامت انسانی، نیازمند جامعه‌ای است که ساختارها و مناسبات آن به رشد انسان یاری برسانند. انسان در «احسن تقویم» آفریده شده و استعدادی گسترده دارد؛ اما شکوفایی این گوهر درونی به لوازم، ساختارها، همراهی‌ها، محیط‌ها و شرایط متعددی نیاز دارد. انسان در سایه نظام اسلامی و با همراهی «ولیّ الهی» است که می‌تواند موانع عدالت را بردارد، آزادی را محقق سازد، کرامت انسانی را پاس بدارد و زمینه رشد مادی و معنوی استعدادها را فراهم کند.
◦ چالش اصلی معمولاً در حوزه «روش» بروز می‌کند. وجه تمایز روش‌شناسی تربیتی امام شهید(قد) با شیوه‌های سنتی چیست و چرا ایشان از تمثیل «کارخانه انسان‌سازی» استفاده می‌کردند؟
نقطه کانونی و کلیدی دیدگاه ایشان دقیقاً در همین پرسش نهفته است. در غالب مکاتب تربیتی رایج، تمرکز بر انتقال بسته‌های محتوایی و منابع آموزشی، به‌شیوه فردبه‌فرد یا حلقه‌هایی محدود است؛ مربی با افراد تک‌به‌تک مواجه می‌شود و سعی دارد، مفاهیم را در ذهن و جان آنان نهادینه کند. در این الگو، اگر مجموعه‌ای، صد نفر را جذب کند و چند ده نفر را به مقصد برساند، احساس موفقیت می‌کند.اما امام شهید(قد) با استناد به منطق قرآن تأکید داشتند که «روش انبیا» چنین نبوده است. انبیای الهی(ع) برای تحقق هدایت عمومی، نیامدند صومعه، خانقاه یا مدارس ایزوله‌ای تأسیس کنند که در گوشه‌ای بنشینند و در گوش افراد معدود نجوای توحید سر دهند؛ افق رسالت انبیا(ع) تمام بشریت و سوق‌دادن انسان‌ها به‌سمت حیات طیبه بود. ایشان از سال ۱۳۵۳ (در جلسات مسجد امام حسن مجتبی(ع) که (در کتاب ارزشمند طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن انعکاس یافته)، یک تمثیل بنیادین ارائه می‌دهند و می‌فرمایند: انبیا به‌جای تولید دستی و انفرادی، «کارخانه انسان‌سازی» تأسیس کردند.شما یک وقت در خانه کیکی می‌پزید و برای یکی دو مشتری ارسال می‌کنید؛ اما یک وقت یک خط تولید و کارخانه راه می‌اندازید که روزانه صدها هزار محصول باکیفیت به جامعه عرضه می‌کند. کارخانه انبیا(ع) به‌گونه‌ای تعبیه شده بود که مصداق [یَدْخُلُونَ فِی دِینِ‌اللَّهِ أَفْوَاجًا] (نصر/۲) محقق شود. مقصود این است که روش انبیا را نمی‌توان به زمزمه‌کردن توحید در گوش یک فرد فروکاست؛ توحید باید در مسیر زندگی انسان و در مناسبات گوناگون حیات او امتداد یابد. تربیت انفرادی گرچه در جای خود موضوعیت دارد، اما به‌تنهایی پاسخگوی نجات بشریت نیست. روش کلان انبیا «نظام‌سازی» است؛ یعنی جامعه باید به‌گونه‌ای معماری شود که هندسه آن خودبه‌خود انسان‌ها را به‌سوی تعالی و طهارت سوق دهد.
فصل دوم: الگوی فضاسازی؛ از سیره فاطمی(س) تا مواسات اجتماعی
◦ تعبیر امام شهید(قد) از این کارخانه، مفهومی به‌نام «ساخت فضای مساعد» است. این سازوکار چگونه کارایی تربیت را تضمین می‌کند؟
دقیقاً همین‌طور است؛ تعبیر کاربردی ایشان، ایجاد «فضای مساعد» یا همان محیط تربیتی و ساخت فرهنگ مناسب و هوای مناسب تربیت است. اگر فضا آماده شد، تربیت با سرعت بالاتر، سهولت بیشتر، گستره فراگیرتر و هزینه به‌مراتب کمتر محقق می‌شود.امام شهید(قد) در تعبیری راهبردی می‌فرمودند: «فرهنگ مثل هواست»؛ همان‌طور که اگر هوا آلوده باشد، ریه‌ها آسیب می‌بینند و اگر پاکیزه باشد، همه ناخودآگاه از حیات سالم بهره‌مند می‌شوند، فضای فرهنگی و ساختار حاکم بر جامعه نیز باید چنان باشد که استشمام آن، فرد را به‌سوی بندگی خدا هدایت کند.بهترین مثال ملموس آن، ماه مبارک رمضان است؛ در ماه رمضان خوب‌بودن، تلاوت قرآن، پرهیز از گناه، انفاق، خدمات اجتماعی، نقش‌آفرینی‌های انقلابی و تقویت آرمان معنویت در جامعه، برای آحاد مردم و مسئولان بسیار سهل‌تر و روان‌تر از سایر ماه‌هاست؛ زیرا فضای عمومی خانه، محله و جامعه آکنده از یاد خداست.
نمونه معاصر دیگر، رزمایش «مواسات و کمک‌های مؤمنانه» در ایام کرونا و پویش عظیم «ایران همدل» است؛ وقتی فضا، فضای گذشت و همدلی شد، همسایه از طلا و خودرو و طبقه مسکونی خود گذشت. اگر قرار بود تک‌به‌تک افراد را موعظه کنیم، چنین رستاخیز مالی و روحی عظیمی پدید نمی‌آمد.
◦ این نگرش ساختارمند و اجتماعی به تربیت، در سیره مبارک اهل‌بیت(ع) و به‌ویژه مجاهدت‌های حضرت صدیقه طاهره(س) چگونه قابل ردگیری است؟
تمام سیره اهل‌بیت عصمت و طهارت(س)، به‌ویژه حیات سراسر نور حضرت زهرای مرضیه(س)، شاهدی روشن بر این نظریه است. اگر خط سیر زندگی ایشان را بررسی کنید -از دوران کودکی و ایستادگی در شعب ابی‌طالب در جایگاه خطیر «اُمّ‌ابیها» تا دوران ازدواج و همسرداری و شیوه فرزندپروری در مدینه و سپس موضع‌گیری‌های بنیادین پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) در مسئله ولایت امیرالمؤمنین(ع) تا لحظه شهادت- همگی در امتداد یک هدف واحد تعریف می‌شود: «پاسداری از هدف پیامبر(ص) در ساخت جامعه اسلامی و تحقق توحید در تمام ابعاد حیات بشری و حفظ بستر هدایت جامعه است».
هدف پیامبر(ص) در گروی نفی طاغوت، تحقق عبودیت خداوند، جریان عدالت، ایجاد آزادی حقیقی در ابعاد گوناگون، استقلال جامعه مسلمانان از هر آنچه غیرتوحیدی است و فراهم‌آوردن زمینه رشد مادی و معنوی انسان‌ها بود؛ اموری که تنها در بستر حکومت و جامعه اسلامی به‌صورت فراگیر تحقق پیدا می‌کنند.
حضرت صدیقه طاهره(س) در این مسیر تلاش کردند تا جامعه و نظام اسلامی‌ای که پیامبر اکرم(ص) در پی تحقق آن بودند، استمرار یابد. ولیّ الهی باید در جامعه نقشی پیش‌برنده داشته باشد تا زمینه تحقق این اهداف را فراهم کند. اگر ولایت الهی در جامعه حضور و جریان مؤثر نداشته باشد، شاهرگ تربیت قطع شده و بسیاری از زمینه‌های لازم برای حیات طیبه فراهم نخواهد شد؛ از این‌رو، مجاهدت‌های جانانه و جان‌فشانی حضرت صدیقه طاهره(س) پس از رحلت نبی مکرم(ص)، حرکتی برای حفظ صِرف یک شخص یا منصب دنیوی نبود؛ بلکه جان‌فشانی برای حفظ بستر تربیت بشریت بود؛ تلاشی که در خانه، در جامعه و در همه عرصه‌های حیات نورانی ایشان جریان داشت.
◦ برجسته‌ترین تجلی این فضاسازی ساختارمند در تاریخ معاصر چه بود و امام شهید(قد) چگونه آن را تحلیل می‌کردند؟
بارزترین تجلی عینی این الگو در دفاع مقدس به چشم می‌خورد. دفاع مقدس صرفاً یک جنگ نظامی نبود؛ بلکه دقیقاً یک «کارخانه عظیم انسان‌سازی» و فضایی بود که در آن بسیاری از مبانی و ارزش‌ها ظهور و بروز یافت.امام شهید مثال شگفت‌آوری می‌زدند و به این مضمون می‌فرمایند: نامه‌های هفته‌های نخست رزمندگان در جبهه را با نامه‌های ماه‌های سوم و چهارم همان افراد مقایسه کنید؛ در هفته‌های اول دغدغه‌ها ناظر به سردی و گرمی هوا، کیفیت غذا، کمبود خواب و سختی پادگان بود؛ اما پس از چند ماه حضور در آن فضای معنوی، ادبیات و آرمان‌های آنان دگرگون می‌شد؛ سخن از عروج، استغفار شبانه، سبقت در ایثار، واکس‌زدن شبانه کفش همرزمان و داوطلب‌شدن برای معابر مین بود. چرا چنین تحولی رخ داد؟ چون ساختار و فضای جبهه، فضای مجاهدت و ایثار بود و در چنان فضایی، انگیزه برای شرارت رنگ می‌باخت و مسیر طهارت نفس هموار می‌شد؛ به‌همین دلیل است که از آن تحول شگرف به «فتح‌الفتوح» تعبیر شد.نکته بسیار عمیق این است که همان‌طور که در کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن تصریح شده، وقتی فضای مساعد اجتماعی شکل بگیرد، شرایط به‌گونه‌ای متحول می‌شود که حتی کسانی که پیش از آن دچار رگه‌هایی از نفاق، سستی یا ضعف‌های جدی ایمانی بوده‌اند، در مجاورت آن جریان زلال، دگرگون شده و در عداد مؤمنان راستین قرار می‌گیرند. این خاصیت اعجازآفرینِ ساختار سالم و فضای مساعد است که زمینه لغزش را به حداقل رسانده و موتور محرکه فطرت را فعال می‌کند.
فصل سوم: پیشران مجاهدت و رسالت نظام‌ساز حوزه‌های علمیه
◦ در بیانات امام شهید(قد) تأکید ویژه‌ای بر کلیدواژه «مجاهدت مستمر» دیده می‌شود. جایگاه مجاهدت در شکل‌گیری و بقای این فضای تربیتی چیست؟
ببینید، هیچ فضای مساعدی بدون مجاهدت خلق نمی‌شود و پایدار نمی‌ماند. امام شهید بارها اشاره کرده‌اند که بدون مجاهدت، هیچ هدفی محقق نمی‌شود و وظیفه رهبری جامعه را این دانسته‌اند که هر جا شعله جهاد رو به افول رفت، آن را برافروخته کند. از منظر ایشان، هر تلاشی جهاد نیست؛ جهاد یعنی: «تلاش مستمر، هوشمندانه و خستگی‌ناپذیر در تقابل با دشمن». درس‌خواندن برای بی‌نیازکردن جامعه از وابستگی، جهاد علمی است؛ بازکردن گره معیشت برای خنثی‌کردن توطئه تحریم، جهاد اقتصادی است و روشنگری در برابر امپراتوری دروغ، جهاد تبیین است؛ همان‌گونه که صدیقه طاهره(س) با خطبه تاریخی فدکیه، بزرگ‌ترین جهاد تبیین تاریخ را برای جلوگیری از انحراف امت و رسواسازی نفاق پایه‌گذاری کردند.در مسیر عبودیت، نفی طاغوت و برطرف‌کردن موانع عدالت، موانع پرشماری صف کشیده‌اند: عواملی که موجب بی‌عدالتی، اسارت و وابستگی می‌شوند، در کنار عوامل درونی مانند کوری باطن، غفلت، جهل، نخوت و آلودگی‌های نفسانی. تا زمانی که با این موانع مبارزه نشود، زمینه تحقق تربیت حقیقی فراهم نخواهد شد و این مجاهدت نیز اقدامی مقطعی و گذرا نیست؛ بلکه باید دائمی و مستمر باشد و تا زمانی که انسان نفس می‌کشد، ادامه پیدا کند: [وَاعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّى یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ] (حجر/۹۹).تربیت فردی به‌تنهایی از عهده رفع این موانع سنگین برنمی‌آید؛ زیرا ابزارها، ظرفیت‌ها، قدرت و ساختارهای قانونی لازم را برای هماوردی با جبهه باطل در اختیار ندارد. در چنین وضعی، ولایت الهی در شئون زندگی اجتماعی جریان پیدا نمی‌کند و توحید در سطحی محدود باقی می‌ماند.
اما ویژگی بی‌نظیر کارخانه نظام اسلامی این است که «جذب حداکثری» را محقق می‌سازد. در یک کارخانه، از نگهبان دم در تا کارشناس فنی و مدیرعامل، هرکس متناسب با توان خود نقشی ایفا می‌کند و بهره می‌برد. در مکتب تربیتی امام شهید(قد)، قرار نیست همه از ابتدا در رتبه صد ایمانی باشند؛ بلکه رسالت ولیّ جامعه این است که همه آحاد را متناسب با ظرفیت‌شان یک گام به‌پیش ببرد؛ آنکه در نمره یک است، به دو برسد و آنکه در نمره صد است، ارتقا یابد. به یاد دارید که ایشان درباره افراد دارای ضعف در حجاب فرمودند: این‌ها هم اهل دعا، مناجات و ماه رمضان هستند و نباید با برچسب‌زنی، طرد شوند. این معجزه ساخت فضای مجاهدت است که آحاد جامعه را در مسیر طهارت به حرکت درمی‌آورد.
◦ رسالت حوزه‌های علمیه و نخبگان دینی در پیوند با این روش تربیتی و تحقق رسالت انبیایی چگونه تبیین می‌شود؟
دقیقاً از همین پایگاه فکری است که حوزه باید رسالت اصلی خود را «نظام‌سازی بر پایه اسلام» بداند و خود را نسبت به آن ملتزم بشمارد؛ رسالت اصلی، ساختن نظامی اسلامی و فراهم‌آوردن محیطی مناسب برای حرکت جامعه است؛ محیطی که در آن روش انبیا امکان اجرا پیدا کند.همان‌گونه که در پیام‌های راهبردی امام شهید(قد) به حوزه‌ها در صدمین سالگرد بازتأسیس حوزه علمیه قم آمده است، رسالت حوزه در تعامل با نخبگان دانشگاهی، تولید نظامات اداره جامعه (نظام اقتصاد اسلامی، نظام خانواده، نظام تربیت، رسانه، قضا، شهرسازی و...) بر مبنای فقه جواهری و معارف وحیانی است.اگر نظام‌سازی نکنیم، ساختارهای لیبرالی و سکولار -که نابرابری و ماده‌گرایی در تاروپود آن‌ها نهادینه است- فضا را مسموم کرده و مانع شکوفایی استعدادهای مادی و معنوی انسان‌ها می‌شوند؛ درنتیجه، تربیت انسان بر اساس اسلام ناب شکل نمی‌گیرد. حتی تحقق قسط که در آیه شریفه [لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ] به آن اشاره شده است -و مقصود فقط قسط و عدالت اقتصادی نیست؛ بلکه ایجاد توازن و عدالت در فرصت‌های تعالی معنوی و اخلاقی در تمام آرمان‌هاست- برای این است که فضای کاملاً مساعد برای تعالی همه‌جانبه بشریت فراهم شود و این محقق نخواهد شد، مگر با ساخت نظام اسلامی برای رسیدن به جامعه و تمدن نوین اسلامی.
فصل چهارم: افق تمدنی؛ از مواجهه با مدرنیته تا مهدویت و حفظ نظام
◦ موضع مکتب تربیتی امام شهید(قد) در مواجهه با روان‌شناسی و علوم تربیتی مدرن غربی چه بود؟ آیا برخورد ایشان با این علوم کاملاً سلبی است؟
مواجهه امام شهید با علوم مدرن، مواجهه‌ای حکیمانه، نقادانه و فعال (غیرمنفعلانه) بود. در این رویکرد، میان «مبانی هستی‌شناختی» و «دستاوردهای روش‌شناختی» تفکیک دقیقی وجود دارد:از حیث مبانی، پایه‌های انسان‌شناختی و فکری غرب -که برآمده از ماتریالیسم، لیبرالیسم، فردگرایی مفرط و اومانیسم سکولار است- به‌هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست؛ زیرا همان‌گونه که شوری، ذاتیِ نمک است، اصالت سود، غریزه‌محوری و بی‌عدالتی ساختاری نیز جزئی لاینفک از مدرنیته و نظام سرمایه‌داری غرب به‌شمار می‌رود. این همان پرتگاهی است که جهان معاصر را به ورطه «انحطاط مدرن»، بحران معنا و شیءانگاری انسان کشانده است.دقیقاً در نقطه مقابل این تفکر، حقیقت تابناک مکتب حضرت صدیقه طاهره(س) قرار دارد. سیره فاطمی مبدأ تاریخی تقابل با چنین انحطاطی است؛ تمدن غرب، افق انسان را در مدار حبّ نفس، اصالت لذت و چرخه بی‌پایان تولید و مصرف، تعریف و تحقیر می‌کند؛ درحالی‌که الگوی زهرایی بر پایه منطق توحیدی، راه رسیدن به «حیات طیبه» را در طهارت روحی، فداکاری در راه حق، پیوند فرد با سرنوشت امت و ایثار اجتماعی ترسیم می‌نماید؛ بنابراین، دستگاه تربیتی اسلام با مکاتب اومانیستی غرب در غایت و مبنا در تقابل بنیادین قرار دارد.
اما از حیث روش‌شناسی تجربی و موضوع‌شناسی، مانعی برای بهره‌گیری از علوم مدرن وجود ندارد؛ چنان‌که اگر دانشمندی غربی با پژوهشی میدانی بر روی صدها نمونه، به داده‌ای تجربی یا ابزاری در شناخت رفتار دست یابد که با چارچوب‌های قطعیِ وحیانی در تعارض نباشد، می‌توان از آن یافته‌ها برای تنقیح مناط، موضوع‌شناسی یا حتی بازخوانی و استنطاق دقیق‌تر متون دینی بهره برد. به‌تعبیر دیگر، نگاه ایشان رویکردی «پالایشی و تهذیبی» بود؛ نفی بنیادهای الحادی و عبور از انحطاط مدرن، در عین بهره‌گیری هوشمندانه و عقلایی از ابزارها و دستاوردهای کارآمد تجربی برای تحقق حیات طیبه.
◦ نسبت این مکتب تربیتی با فتح‌الفتوح تاریخی حضرت امام خمینی(قد) چیست؟
مکتب تربیتی امام شهید(قد) دقیقاً منطبق و استمراردهنده مکتب تربیتی امام راحل عظیم‌الشأن(قد) است. حضرت امام فرمودند: فتح‌الفتوح انقلاب، نه صرفاً سرنگونی رژیم پهلوی یا پیروزی‌های نظامی، بلکه «تربیت جوانان مؤمن و انقلابی» بود؛ همان فرزندانی که در سال ۱۳۴۲ در گهواره بودند و در دفاع مقدس حماسه‌آفرین شدند.امام خمینی(قد) نه فرصت داشت و نه روشش این بود که برای شهید مهدی زین‌الدین، شهید باقری یا شهید حاج‌قاسم سلیمانی، کلاس درس انفرادی بگذارد؛ امام با برپایی نهضت و استقرار حاکمیت اسلام، فضایی خلق کرد که اکسیژن آن ایثار و تقوا بود و جوانان تشنه حقیقت در آن فضا شکوفا شدند و مدارج سلوک الی‌الله را یک‌شبه طی کردند.◦ در افق جهانی و مهدوی، این الگوی تربیتی چه پیامی برای امت اسلام و جامعه بشری دارد و چرا بر این اساس، «حفظ نظام اسلامی» اوجب واجبات به‌شمار می‌رود؟
افق نهایی مکتب تربیتی انقلاب اسلامی، مرزهای جغرافیایی و مذهبی را درمی‌نوردد و معطوف به تمامیت بشریت است: [لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ] (بقره/۱۴۳). امام شهید در خطبه‌های نماز جمعه (۲۹ خرداد ۱۳۶۰) به این مضمون تصریح داشته‌اند که بشریت، امروز تشنه و در جست‌وجوی راه نجات و فرج است؛ اما مسیر آن را به‌درستی نمی‌شناسد؛ رسالت نظام اسلامی و ملت انقلابی، نشان‌دادن این الگو به جهان است.ایشان دایره هم‌گرایی را بر پایه آرمان‌های فطری بشر گسترش می‌دادند؛ عدالت‌خواهی، استقلال‌طلبی، نفی استبداد و تکریم کرامت انسانی شعارهایی است که هر فطرت پاکی با آن همراه است. جامعه مهدوی، جامعه‌ای است که در آن نه‌تنها عدالت مادی، بلکه قسط در معنویت و فضایل اخلاقی محقق خواهد شد. انقلاب اسلامی وظیفه دارد با ایجاد الگوی عینی از حیات طیبه، بستر جهانی را برای اقبال دل‌ها به حکومت موعود عدل‌گستر مهیا سازد.بر این اساس، ساخت جامعه اسلامی و تمدن اسلامی، همان چیزی است که از آن به «کارخانه انسان‌سازی» تعبیر می‌شود و بستری اساسی برای تربیت انسان مؤمن است. اینجاست که نظام‌سازی و تمدن‌سازی به‌عنوان ضرورتی اساسی برای تحقق تربیت اسلامی و نجات بشریت معنا پیدا می‌کند.
همچنین علت تأکید امام راحل و امام شهید(رض) بر اینکه «حفظ نظام اسلامی اوجب واجبات است»، با همه ابعاد تربیتی‌اش روشن‌تر می‌شود؛ حفظ نظام اسلامی، پاسداری از ساختارهای اسلامی و تحقق دولت و جامعه اسلامی، حفظ بستر مأموریت تربیتی «ولیّ جامعه» است؛ زیرا ولیّ جامعه می‌تواند مأموریت انبیایی خود را در چنین چارچوبی به‌درستی عملیاتی کند، دست آحاد بشریت را بگیرد و آنان را در فرایندی فراگیر، ساختارمند و عزتمندانه، به سرمنزل مقصود حیات طیبه و آمادگی برای عصر ظهور حضرت حجت (ارواحنافداه) برساند.
◦ از اینکه با متانت، دقت علمی و بیان روشنگرانه، دعوت هفته‌نامه «افق حوزه» را پذیرفتید و این مبحث عمیق تربیتی-تمدنی را برای مخاطبان فرهیخته تبیین فرمودید، صمیمانه سپاسگزاریم.
من هم از تلاش‌های ارزشمند شما و مجموعه فاخر «افق حوزه» صمیمانه تشکر می‌کنم و امیدوارم این مباحث، سرآغاز پژوهش‌های بنیادین در حوزه فقه نظام‌ساز و امت‌ساز در تربیت اسلامی قرار گیرد. توفیق همگان را در تحقق آرمان‌های تمدنی انقلاب اسلامی از خداوند متعال مسألت دارم. والسلام علیکم ورحمةالله وبرکاته.ویرایش و تنظیم: حمید کرمی