حضرت آیت‌الله زنجانی پس از سال‌ها استفاده علمی از محضر اساتید بزرگ و مطالعه و بررسی آثار فقهی و اصولی علمای گذشته و دستیابی به مبانی، آراء و اندیشه‌های اعلام معاصر، برای تربیت علمی طلاب فاضل و مستعد اقدام به تدریس نمود. ایشان در زمان حیات استاد بزرگوارش آیت‌الله محقق داماد، تدریس خارج فقه، مبحث حج را بر اساس و ترتیب دو کتاب مهم و مشهور فقهی «عروة‌الوثقی و شرایع‌الاسلام» آغاز کرد و عده‌ای را از دانش خود بهره‌مند ساخت. این دوره از تدریس او بیش از 15 سال به طول انجامید. پس از آن، دیگر موضوعات فقهی مثل مبحث کتاب اجاره و خمس را بر اساس کتاب عروه الوثقی تدریس کرد. به موازات تدریس مباحث یاد شده برخی از مباحث یاد شده، برخی از مباحث اصول، علم درایه و قواعد کلی علم رجال را که بسیار مورد توجه ایشان بود و خود از متخصصان این علم در حوزه به شمار می‌رفت، تدریس کرد.

غالب مباحث تدریش شده به صورت نوار کاست و سی‌دی و جزوات منظم درسی در دفتر ایشان موجود می‌باشد. حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی(قد) در کنار مطالعات گسترده، تدریس و فعالیت‌های روزمره، بیش از چهل سال (1323ش. / 1363 ق.) روزانه جلسه بحث و گفت‌و‌گویی پیرامون مسائل فقهی و اصولی با جمعی از اعلام و مدرسان حوزه داشت. این جلسه نخست با حضور حضرات آیات سید مهدی روحانی، علی احمدی میانجی، سید ابوالفضل میرمحمدی عبدالرحیم جودی و احمد آذری قمی و... به صورت دوره‌ای و بیشتر در منزل حضرت آیت‌الله زنجانی تشکیل می‌شد.1 جلسه مذکور پس از وفات اکثر آقایان یاد شده نیز ساعتی قبل از ظهر با حضور حضرات آیات آقایان حاج سید محسن خرازی، حاج سید حسن طاهری خرم‌آبادی، سید علی محقق داماد و حاج سید ابوالفضل میرمحمدی ادامه دادیم. همچنین روزانه ساعتی قبل از غروب آفتاب جلسه‌ای عمومی با برخی از فضلا و شاگردان داشت که در آن جلسه مطالب گوناگون، پرسش و پاسخ، نکات فقهی، اصولی، رجالی، تفسیری و تاریخی بیان می‌گردید.

  ویژگی‌های تدریس

حضرت آیت‌الله زنجانی به واسطه توفیقاتی که در طول سال‌های تحصیل و تحقیق داشته، توانسته بود در شیوه تدریس مباحث فقه، رجال و حدیث همچون اساتیدش ابتکاراتی بیافریند و روشی را سامان دهد که دارای این اوصاف است:

1. طرح نظرات فقها به‌ویژه نظرات قدما در مسائل اصلی فقه و نقل مستقیم آرا.

2. طرح و بررسی تمام اقوال و احتمالات در مسئله مورد بحث و تحقیق کامل برای استخراج دیدگاه صحیح.

3. مراجعه به تمام متون و کتب استدلالی فقها در مسئله مورد نظر.

4. بحث تفصیلی در مبانی و قواعد کلی و در فروع و تطبیقات آنها.

5. نقل احادیث به طور کامل و بحث از فقه الاحادیث و دقت نظر در مفاد آن.

6. جست و جوی گسترده برای یافتن تمام احادیث مسئله در باب مربوطه و ابواب دیگر.

7. دقت در وحدت و تعدد روایات مسئله.

8. بحث تفصیلی از سند احادیث و احوال راویان آنها در صورت نیاز.

9. دقت‌نظر در احادیث و جوانب مختلف آنها برای یافتن راه حل رفع ناسازگاری و وجود جمع عرفی در احادیث متعارض.

10. مراجعه به مخطوطات کتب حدیثی. ایشان نسخه‌ای از کتب اربعه حدیثی و برخی کتب دیگر خود را با مخطوطات بسیار معتبری از این کتب مقابله کرده است و هنگام تحقیق و بحث فقهی از نسخه‌های مقابله شده استفاده می‌کند.

11. طرح و بررسی فشرده یا مفصل مباحث اصولی مورد نیاز در لابه‌لای تدریس فقه.

12. طرح برخی از مبانی اصولی که در کتب اصول عنوان خاصی نیافته‌اند و در لا‌به‌لای دیگر مباحث به تناسب عنوان می‌گردند.

13. توجه ویژه به آیات‌الاحکام و مراجعه مفصل به کتب خاصه و عامه در تفسیر، فقه و کتب آیات‌الاحکام.

14. دقت بسیار در موارد استعمال مفردات و ترکیب‌های ویژه‌ای که در احادیث اهل‌بیت(ع) وارد شده؛ برای رسیدن به معنای حقیقی آنها.

15. بررسی مفصل مبانی مرتبط با نسخ کتب و شیوه وقوع تحریف آنها و تعیین اصل صحیح به هنگام دوران امر بین وقوع زیاده یا نقیصه در نسخه کتاب.

16. استفاده از فهارس لفظی و نرم‌افزارهای گوناگون برای یافتن احادیث مورد نظر و موارد استعمال واژه‌ها و ترکیبات و ارتباط سندی روایان و....

17. مراجعه به مصادر متفرقه مرتبط با بحث فقهی همچون کتب تاریخ، انساب و تراجم و جغرافیا.

18. یاری جستن از متخصصان برای تشخیص دقیق‌تر موضوعات احکام.

..............................................

  پی نوشت‌

1. عالم ربانی، یادنامه  آیت‌الله سید مهدی روحانی، ص 37 و خاطرات فقیه اخلاقی، آیت‌الله حاج شیخ علی احمدی میانجی، عبدالرحیم اباذری، ص 145.